Kelime-i Tevhîd nasıl gerçekleşir?

Kelime-i Tevhîd'in gerçekleşmesi, tasavvufta mertebeli bir süreci ifade eder. Bu süreç, öncelikle "Lâ ilâhe illâllâh" kelimesinin lisânen telaffuzuyla başlar ki bu, tevhîd-i lisânî mertebesidir. Ancak gerçek gerçekleşme, bu sözün kalben tasdik edilmesiyle, yani tevhîd-i akâidî ile devam eder. Kelime-i Tevhîd, Hak'tan başka bütün vücud iddialarının nefyi ("lâ ilâhe") ve Hak'ın ispatı ("illâllâh") olmak üzere iki ana adımdan oluşur; bu da sâlikin kalbini mâsivâdan temizleyip Hak ile doldurması anlamına gelir.

Kelime-i Tevhîd, Ahadiyyet'in (Allah'ın birliği ve tekliği) kendini toplu olarak bütün mertebeleriyle açıklamasıdır¹. Bu, Yüce Zât'ın henüz âlemler yok iken "A'mâiyyetinden" (mutlak gayb mertebesi) "Ahadiyyetine" tenezzül ettiğinde iki vasfının zuhur etmesiyle başlayan bir doğuşa sahiptir². Kelime-i Tevhîd, Ahadiyyet ve abdiyyet (kulluk) mertebelerinin izahı olduğu gibi, Zât, sıfat, esmâ ve ef'âl mertebelerinin de izahıdır²·³. Ayrıca şeriat, tarikat, hakikat ve mârifet mertebelerinin de açıklamasıdır²·³.

Kelime-i Tevhîd'in gerçekleşmesi, kişinin onu ne maksat ve niyetle ifade ettiğine bağlı olarak farklı düzeylerde karşılık bulur⁴. Sadece sözlü olarak değil, yaşayarak ve şuhûden (müşâhede ederek) söylenmesiyle mertebeler kat edilir⁴. Bütün âlemler düzeyinde, her mertebede Kelime-i Tevhîd'i telaffuz edenler, aslında tek bir Kelime-i Tevhîd'i dile getirmiş olurlar⁵. Hadis-i şeriflerde belirtildiği üzere, saf bir gönülle ve muhabbetle söylenen Kelime-i Tevhîd'i söyleyenlerin cennet ehli olacağı şüphesizdir; bütün mertebeleriyle idrak ederek yaşayanlar ise "ehlullah" (Allah ehli) olurlar⁶. Kelime-i Tevhîd'in başka dillere tercüme edilerek aslî hükmünde kullanılması imkânsızdır, çünkü hiçbir tercüme aslının yerini tutamaz³·⁷.