Risâle-i Gavsiyye kavramının irfânî tanımı, akâidî tanımından nasıl ayrılır?

Risâle-i Gavsiyye, tasavvuf-irfân külliyâtının "sırrî metinlerinden" biri olarak kabul edilir. İrfânî tanım, bu risâleyi, Hak Teâlâ'nın Geylânî'ye yaptığı sırrî hitâblar ve Geylânî'nin bu hitâblara verdiği cevaplar şeklinde bir "mükâleme" olarak görür. Bu mükâlemenin içeriği, hadîs-i şerîfteki "kulum bana nâfilelerle yaklaşır... onun gören gözü, işiten kulağı olurum" (Buhârî, kudsî) rivâyetine dayanır ve "vahy-i mübâşire"ye benzer bir nitelik taşır. İrfânî bakış açısına göre, risâledeki ifadeler, "fenâ fillâh ehlinin" nasıl konuştuğunu gösterir; bu hâldeki velî, kendi nefsinden değil, Hak'tan konuşur.

Akâidî tanım ise, zâhirî kelâmcıların bu tür metinlere yaklaşımında farklılaşır. Onlar, Risâle-i Gavsiyye gibi metinlerdeki bazı ifadeleri, özellikle "ene Allâh" tarzı söylemleri "şüpheyle" karşılar. Bu ayrım, tasavvuf metinlerinde bir "sınır taşı" olarak görülür; zira tasavvuf ehli bu risâleyi "mahzâ Hak'ın hitâbı" olarak kabul ederken, zâhirî akâidî bakış açısı bunu doğrudan kabul etmekte zorlanır. İrfânî idrâk, Hak'ın kullarına yakınlığını, velâyet sırrını, mahabbetin tahkîkini ve vücud sırrını bu mükâleme üzerinden keşfederken, akâidî yaklaşım daha çok zâhirî hükümlere ve kelâmî kaidelere bağlı kalır.