TB. Kelime-i Âdemiyye eserinde Halîfe kavramı nasıl ele alınır?

Terzibaba geleneğinde halîfe kavramı, hem lugavî hem de tasavvufî derinliğiyle ele alınır. Lugatte "arkasından gelen" veya "vekil" anlamına gelen halîfe, tasavvufî olarak Cenâb-ı Hakk'ın sıfatlarını ortaya çıkaran mertebenin ismidir²·³. Bu bağlamda, halîfe kendi önünde bulunanın arkasında olandır⁴. Âdem (a.s.), bu tanıma uygun olarak ilk halîfedir ve onun çocukları da halîfeleridir. Ayrıca her peygamber, kendi mertebesinde Hakk'ın halîfesidir ve Kelime-i Tevhid ile Kelime-i Risâlet'in bulunduğu mertebesi itibarıyla da halîfedir⁵·⁶.

Bakara 30'daki "yeryüzünde bir halîfe yaratacağım" ayeti, halîfeliğin temelini oluşturur. Bu ayet, Esmâ-i İlâhiyye'nin câmi bir mahalde izhârının Âdem'de tecellî ettiğini bildirir. Âdem (a.s.), Cenâb-ı Hakk'ın varlığını birimsel bir varlık olarak ortaya koymadığından, O'nun varlığını zuhura getiren bir mahal olarak öne çıkar⁷. Bu durum, Âdem'in tüm Esmâ'yı kabule müsait câmi bir mahalle sahip olmasından kaynaklanır.

Halîfe, Kelime-i Tevhid'in yeryüzündeki ilk bekçisi, görevlisi ve zuhur yeridir¹. Kelime-i Tevhid'in ilk emanet edildiği yer, fiiller âlemi itibarıyla "Âdemiyet Mertebesi"dir. Bâtın olarak ise "Ahadiyyet Mertebesi"nde gizlenmiştir¹. Terzibaba çizgisinde halîfelik, sâlikin nefsinin hilâfet iddiâsından soyutlanması (tezkiye), ardından Hakk'ın hilâfet emanetini izhâra mahal olması (tecellî) ve nihayetinde "halîfe" ile "müstahlif" arasında perdesizliğe ulaşmasıyla gerçekleşir. Bu süreç, sâlikin "ne sen, ne ben vardır" mertebesine ulaşarak kendinden kendine bir görünme hâlini yaşaması ve arzda halîfe olmasıyla tamamlanır⁸. Her halîfe aynı zamanda bir "imâm"dır; ancak her imâm halîfe değildir⁹.