TB. Kelime-i İshâkiyye eserinde altı çizilen ana tasavvufî kavramlar hangileridir?

Terzibaba'nın "Kelime-i İshâkiyye" eserinde öne çıkan tasavvufî kavramların başında Kelime-i Tevhîd gelir. Eser, Kelime-i Tevhîd'in doğuşu ve oluşumu ile varlık mertebeleri arasındaki ilişkiyi inceler¹. Kelime-i Tevhîd, tasavvufta bütün zikirlerin temeli ve Hakk'a teveccühün asıl ifadesi olarak kabul edilir. Eserde, Kelime-i Tevhîd'in henüz insanlar ve Arap kavmi yokken manevî âlemde hangi üslupta telaffuz edildiği sorusuyla, onun asli hâline bir yaklaşım sağlanmaya çalışılır²·³. Bu, Kelime-i Tevhîd'in sadece lisânî bir ifade olmanın ötesinde, âlem-i manadaki kökenine işaret eder.

Eserde ayrıca tevhid katmanları ve insan-ı kâmil kavramları da önemli bir yer tutar¹. Kelime-i Tevhîd'in yapısı, nefiy ('lâ ilâhe') ile mâsivâdan kalbi temizleme ve isbat ('illâllâh') ile kalbi Hakk'la doldurma adımlarını içerir. Bu katmanlı yaklaşım, sâlikin sülûkundaki mertebeleri ifade eder.

Bir diğer ana kavram ise seyr yani manevî yükseliştir. Tasavvufî eserlerde seyr; seyr-i illallah, seyr-i fillah, seyr-i maallah, seyr-i anillah şeklinde derecelendirilir. Terzibaba da bu çerçevede her insan için geçerli olan fıtrî altı çeşit seyirden bahseder; bunlardan ilki insanlık âleminin seyridir ve her dönemin ve mertebenin kendine has zıtlıklarını yaşamayı içerir⁴. Bu seyr, sâlikin nefs-i emmâreden başlayıp sâfiyeye kadar olan yedi nefs mertebesindeki dönüşü olan sülûkî devran ile de ilişkilendirilebilir. Kelime-i Tevhîd ağacının her an meyve vermesi ve ilahî hakikatleri tefekkür etmenin bu ağacın meyveleri olması da eserde vurgulanan bir diğer husustur⁵.