TB. Kelime-i Muhammediyye eserinde altı çizilen ana tasavvufî kavramlar hangileridir?

Terzibaba'nın "Kelime-i Muhammediyye" eserinde işlenen temel kavramlardan biri Kelime-i Tevhîd'dir. Bu kelime, "Allah'tan başka ilâh yoktur, Muhammed Allah'ın resûlüdür" anlamına gelir ve tasavvufta sâlikin bütün zikirlerinin temeli olarak kabul edilir. Eser, Kelime-i Tevhîd'in Makam-ı Muhammediyye'de "oku" ayetiyle lafzen ve şuhûden faaliyete geçerek asaletini kazandığını ve bu sayede vekillere yer kalmadığını, ancak Mertebe-i Muhammediyye'yi tasdik ve kabul etmekle Hakk'ın huzuruna ulaşılabileceğini belirtir¹. Kelime-i Tevhîd'in zuhur mahalli olan Kâbe'den ve tevhidin katmanlarından da bahsedilir⁴·⁵.

Bir diğer önemli kavram Hakikat-i Muhammediyye'dir. Eser, İseviyyet ve Museviyyet mertebelerinin altı günleri olduğunu ve "Halâ-kassemavati vel ardı fî sitteti eyyam" (7/54) ayetine atıfla, bu altı gün, altı kün, altı tecellî ve altı oluşum ile bütün âlemlerin Hakikat-i Muhammediyye'den kevn olduğunu ifade eder²·⁶·³. Bu, Hakikat-i Muhammediyye'nin tüm varoluşun menşei olduğunu gösterir.

Eserde ayrıca varlık mertebeleri ve seyr-i sülûk kavramları da yer alır. Tasavvufî eserlerde mânevî yükselişin seyr-i illallah, seyr-i fillah, seyr-i maallah, seyr-i anillah şeklinde derecelendirildiği belirtilir. Terzibaba, her insan için geçerli olan fıtrî altı çeşit seyirden bahseder; bunlardan ilki insanlık âleminin seyridir ve bu seyirde her dönemin ve mertebenin kendine has zıtlıkları yaşanır⁷·⁸. Bu seyirler, sâlikin mânevî yolculuğundaki aşamaları ve tecrübeleri ifade eder. Eser, Kelime-i Tevhîd ağacının her an meyve verdiğini ve ilâhî hakikatleri tefekkür edenlerin bu meyvelerden istifade ettiğini de dile getirir⁹.