Velemmâ deḣalû min hayśu emerahum ebûhum mâ kâne yuġnî ‘anhum mina(A)llâhi min şey-in illâ hâceten fî nefsi ya'kûbe kadâhâ(c) ve-innehu leżû ‘ilmin limâ ‘allemnâhu velâkinne ekśera-nnâsi lâ ya'lemûn(e)
Babalarının emrettiği şekilde (ayrı kapılardan) girdiklerinde (bile) bu, Allah'tan gelecek hiçbir şeyi onlardan uzaklaştıracak değildi. Sadece Yakub, içindeki bir dileği ortaya koymuş oldu. Şüphesiz o, biz kendisine öğrettiğimiz için bilgi sahibidir. Fakat insanların çoğu bilmezler.
Ne zaman ki, şehre vardılar, o zaman babalarının kendilerine emrettiği şekilde girdiler. (Gerçi bu şekilde girmeleri) onlar hakında Allah'ın takdir ettiği hiçbir şeyi önleyemezdi, bu sadece Yakub'un içinden geçirdiği bir isteğin yerine getirilmesi oldu. Şüphesiz o, ilim sahibiydi, çünkü ona biz öğretmiştik. Fakat insanların çoğu bunu bilmezler.
Yûsuf Suresi 68. ayet, Hz. Yakub'un oğullarına verdiği talimatın ilahi takdir karşısındaki sınırlılığını ve onun içsel bir arzusunu ifade ederken, ilahi bilginin üstünlüğünü ve insanların çoğunun bu bilgiden yoksunluğunu vurgular. Ayet, 'girmek', 'fayda sağlamak', 'içsel arzu', 'hükmetmek/yerine getirmek' ve 'bilgi' gibi temel kavramlar üzerinden derin anlamlar taşır.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Dehale (دَخَلَ) kelimesi, bir yere girmek, içeriye nüfuz etmek anlamına gelir. Ayetteki 'dehalû' (دَخَلُوا۟) ifadesi, Hz. Yakub'un oğullarının şehre babalarının emrettiği şekilde, yani farklı kapılardan girişlerini anlatır. Bu giriş, fiziksel bir eylem olmasının yanı sıra, babalarının endişesini gidermeye yönelik bir tedbirin uygulanmasıdır.
Ebû Ubeyde (Mecâzü'l-Kur'ân): Dehale (دَخَلَ) fiili, bir mekâna dahil olmak anlamındadır. Ayetteki kullanımı, kardeşlerin şehre giriş biçimini belirtir ve bu, bir tedbir olarak alınmış fiziksel bir harekettir. Ebû Ubeyde, bu tür fiillerin Kur'an'da genellikle açık ve doğrudan anlamlarıyla kullanıldığını belirtir.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Ğanâ (غَنَى) kökü, bir şeye ihtiyaç duymamak, müstağni olmak ve bir şeyi yeterli kılmak anlamlarına gelir. 'Yuğnî' (يُغْنِى) fiili ise, bir şeyi gidermek, fayda sağlamak, bir ihtiyacı karşılamak demektir. Ayetteki 'mâ kâne yuğnî anhum minallâhi min şey'in' (مَّا كَانَ يُغْنِى عَنْهُم مِّنَ ٱللَّهِ مِن شَىْءٍ) ifadesi, babalarının tedbirinin Allah'ın takdirine karşı hiçbir fayda sağlamayacağını, hiçbir şeyi savamayacağını vurgular.
Fîrûzâbâdî (Basâiru Zevi't-Temyîz): Ğanâ (غَنَى) kelimesi, zenginlik, yeterlilik ve başkasına muhtaç olmama halini ifade eder. 'Yuğnî' (يُغْنِى) fiili, bir şeyi def etmek, bir zararı gidermek veya bir fayda temin etmek anlamında kullanılır. Ayetteki bağlamda, Hz. Yakub'un tedbirinin, Allah'ın takdir ettiği bir şeyi onlardan uzaklaştırmakta veya onlara bir fayda sağlamakta yetersiz kalacağını belirtir.
Toshihiko Izutsu (Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar): Izutsu, Kur'an'daki 'ğ-n-y' kökünün, genellikle ilahi kudret ve irade karşısında insanın acizliğini vurgulayan bir bağlamda kullanıldığını belirtir. 'Yuğnî' (يُغْنِى) fiili, bu ayette, insan çabasının ilahi takdir karşısındaki sınırlılığını ve yetersizliğini gösteren önemli bir kavramdır; yani, hiçbir şey Allah'ın iradesine karşı koyamaz veya ondan bir şeyi savamaz.
İbn Kuteybe (Tefsîru Garîbi'l-Kur'ân): Hâce (حَاجَة) kelimesi, ihtiyaç, arzu, gönülde duyulan bir istek veya endişe anlamına gelir. Ayetteki 'hâceten fî nefsi Ya'kûbe' (حَاجَةً فِى نَفْسِ يَعْقُوبَ) ifadesi, Hz. Yakub'un oğullarına farklı kapılardan girmelerini emretmesinin, dışsal bir fayda sağlamaktan ziyade, kendi içindeki bir endişeyi, bir arzuyu veya bir ihtiyacı gidermeye yönelik olduğunu açıklar.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Hâce (حَاجَة) kelimesi, bir şeye yönelme, bir şeyi isteme ve ona muhtaç olma durumunu ifade eder. Ayetteki kullanımı, Hz. Yakub'un oğullarına yönelik tedbirinin, onun kendi iç dünyasındaki bir kaygıdan, bir gönül rahatlığı arayışından kaynaklandığını gösterir. Bu, dışsal bir zorunluluktan ziyade, içsel bir dürtüdür.
Ebu'l-Bekâ el-Kefevî (el-Külliyyât): Hâce (حَاجَة) kavramı, bir eksikliği giderme veya bir isteği yerine getirme arzusunu ifade eder. Ayetteki 'hâceten fî nefsi Ya'kûbe' (حَاجَةً فِى نَفْسِ يَعْقُوبَ) ifadesi, Hz. Yakub'un bu emri vermesinin, oğullarına gelebilecek olası bir zararı önleme konusundaki kişisel endişesinden kaynaklandığını, yani kendi nefsindeki bir ihtiyacı tatmin etme çabası olduğunu belirtir.
İbn Kuteybe (Tefsîru Garîbi'l-Kur'ân): Kadâ (قَضَى) fiili, bir şeyi yerine getirmek, hükmetmek, tamamlamak veya bir işi bitirmek anlamlarına gelir. Ayetteki 'kadâhâ' (قَضَىٰهَا) ifadesi, Hz. Yakub'un içindeki arzuyu, yani oğullarına farklı kapılardan girmelerini emretme isteğini yerine getirdiğini, bu emri verdiğini ve böylece içindeki endişeyi bir nebze olsun tatmin ettiğini gösterir.
Ebû Bekir es-Sicistânî (Nüzhetü'l-Kulûb): Kadâ (قَضَى) fiili, bir şeyi icra etmek, bir emri yerine getirmek veya bir hükmü infaz etmek anlamında kullanılır. Ayetteki 'kadâhâ' (قَضَىٰهَا) ifadesi, Hz. Yakub'un içindeki arzuyu, yani oğullarına yönelik tedbirini fiiliyata geçirdiğini, bu emri verdiğini ve böylece kendi içsel isteğini yerine getirdiğini belirtir.
Mevlüt Güngör (Kur'ân-ı Kerîm'de Kelime Anlam Bilgisi): Güngör, 'kadâ' (قَضَى) fiilinin Kur'an'da geniş bir anlam yelpazesine sahip olduğunu, ancak bu ayette 'bir şeyi yerine getirmek, bir emri icra etmek' anlamında kullanıldığını belirtir. Hz. Yakub'un içindeki arzuyu (hâceten fî nefsi Ya'kûbe) 'kadâhâ' (قَضَىٰهَا) ile ifade etmesi, bu arzuyu fiiliyata dökerek bir eylemde bulunduğunu gösterir.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): İlm (عِلْم) kelimesi, bir şeyi olduğu gibi idrak etmek, gerçeği bilmek anlamına gelir. Ayetteki 'lehû lezû ilmin limâ allemnâhu' (لَذُو عِلْمٍ لِّمَا عَلَّمْنَـٰهُ) ifadesi, Hz. Yakub'un Allah tarafından kendisine öğretilen bir bilgiye sahip olduğunu, bu bilginin ilahi kaynaklı olduğunu ve onun bu bilgi sayesinde olayların iç yüzünü kavrayabildiğini vurgular.
Toshihiko Izutsu (Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar): Izutsu, 'ilm' (عِلْم) kavramının Kur'an'da genellikle ilahi vahiy ve peygamberlere verilen özel bilgi bağlamında kullanıldığını belirtir. Bu ayetteki 'ilm', Hz. Yakub'un sadece dünyevi bir bilgiye değil, aynı zamanda Allah'ın kendisine öğrettiği, olayların ardındaki hikmeti ve ilahi takdiri anlamasına yardımcı olan derin bir bilgiye sahip olduğunu gösterir.
Mevlüt Güngör (Kur'ân-ı Kerîm'de Kelime Anlam Bilgisi): Güngör, 'ilm' (عِلْم) kelimesinin Kur'an'da hem genel bilgi hem de özel, ilahi kaynaklı bilgi anlamında kullanıldığını ifade eder. Bu ayetteki 'ilm', Hz. Yakub'a Allah tarafından bahşedilen, onun peygamberlik makamına uygun, olayları doğru değerlendirmesini sağlayan özel bir bilgi türüdür. Bu bilgi, insanların çoğunun sahip olmadığı bir derinliğe sahiptir.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): İlm (عِلْم) kökünden türeyen 'ya'lemûne' (يَعْلَمُونَ) fiili, bilmek, anlamak anlamına gelir. Ayetteki 'velâkinne ekseren nâsi lâ ya'lemûne' (وَلَـٰكِنَّ أَكْثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ) ifadesi, insanların çoğunun, Hz. Yakub'a verilen özel bilgiye veya ilahi takdirin inceliklerine vakıf olmadığını, bu tür derin bilgiden yoksun olduğunu belirtir.
Semîn el-Halebî (Umdetü'l-Huffâz): Ya'lemûne (يَعْلَمُونَ) fiili, bir şeyi idrak etmek, bilgi sahibi olmak demektir. Ayetteki olumsuz kullanımı, insanların çoğunun, Hz. Yakub'un sahip olduğu ilahi bilgiye veya onun içsel hikmetine erişemediğini, dolayısıyla olayların görünen yüzünün ötesindeki gerçekleri kavrayamadığını vurgular. Bu, peygamberlik bilgisi ile genel insan bilgisi arasındaki farkı ortaya koyar.
Yûsuf Sûresi
Terzibaba - Necdet Ardıç
12/68. “Ne zaman ki, babalarının kendilerine emretdiği şekilde -şehre-girdiler, böyle bir giriş, onlardan hiçbir ilâhî takdiri savar olmadı. Ancak Yakûb'un nefsindeki bir dileği yerine getirmiş oldu. Ve şüphe yok o, kendisine öğretmiş olduğumuzdan dolayı bir ilm sahibi idi. Fakat insanların çoğu bilmezler.” Hani kardeşleri ikinci sefer buğday istemeye Yûsuf’un yanına geldiler. Babalarını iknâ etmek sûretiyle ve şiddetli söz vermek sûretiyle Allah’a da and içerek cân’ı gönülden söz vermek sûretiyle kardeşleri Bünyamini alarak Mısır’a geldiler.