Elem tera enna(A)llâhe ḣaleka-ssemâvâti vel-arda bilhakk(i)(c) in yeşe/ yużhibkum veye/ti biḣalkin cedîd(in)
Allah'ın, gökleri ve yeri hak ve hikmete uygun olarak yarattığını görmedin mi? Dilerse sizi giderir ve yeni bir halk getirir.
Gökleri ve yeri gerçekten Allah'ın yarattığını görmedin mi? O dilerse sizi yok edip yepyeni bir halk getirir.
İbrahim Suresi 19. ayet, Allah'ın yaratma kudretini ve iradesini vurgulamaktadır. Ayet, göklerin ve yerin hak ile yaratılışını, Allah'ın dilediğinde insanları yok edip yerlerine yenilerini getirebileceğini ifade ederek, O'nun mutlak gücünü ve yaratıcılığını dilbilimsel bir derinlikle ortaya koymaktadır.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Râgıb, 'halk' kelimesinin asıl anlamının 'takdir etmek, bir şeyi bir ölçüye göre yapmak' olduğunu belirtir. Ayetteki 'خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ' ifadesi, Allah'ın gökleri ve yeri, hikmetine uygun, belirli bir düzen ve ölçü ile yoktan var ettiğini, bu yaratılışın tesadüfi olmadığını vurgular.
Ebû Ubeyde (Mecâzü'l-Kur'ân): Ebû Ubeyde, 'halk' kelimesini 'icad etmek, meydana getirmek' olarak açıklar. Ayetteki kullanımı, Allah'ın gökleri ve yeri, benzeri olmaksızın, kendi kudretiyle var ettiğini, bu yaratılışın O'nun mutlak gücünün bir göstergesi olduğunu ifade eder.
Toshihiko Izutsu (Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar): Izutsu, 'halk' kavramının Kur'an'da 'yoktan var etme' ve 'bir şeyi belirli bir biçime sokma' olmak üzere iki temel anlamda kullanıldığını belirtir. Bu ayetteki 'خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ' ifadesi, Allah'ın evreni yoktan var eden ve ona mükemmel bir düzen veren mutlak yaratıcı olduğunu gösterir.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Râgıb, 'semâ' kelimesinin 'yükseklik' ve 'yüksek olan her şey' anlamına geldiğini belirtir. Ayetteki 'السَّمَاوَاتِ' ifadesi, Allah'ın yarattığı, insan idrakinin ötesindeki geniş ve yüce gök katmanlarını ifade eder, O'nun yaratma kudretinin büyüklüğünü gösterir.
Ebu'l-Bekâ el-Kefevî (el-Külliyyât): Kefevî, 'semâ' kelimesinin 'yüksek ve üstte olan her şey' için kullanıldığını ifade eder. Ayetteki çoğul kullanımı 'السَّمَاوَاتِ', sadece tek bir gök değil, evrenin çok katmanlı ve geniş yapısını, Allah'ın yaratıcılığının sonsuzluğunu vurgular.
İbn Kuteybe (Tefsîru Garîbi'l-Kur'ân): İbn Kuteybe, 'arz' kelimesinin bilinen yeryüzü anlamında kullanıldığını belirtir. Ayetteki 'وَالْأَرْضَ' ifadesi, göklerle birlikte, üzerinde canlıların yaşadığı, Allah'ın yaratma kudretinin bir diğer tecellisi olan yeryüzünü ifade eder.
Fîrûzâbâdî (Basâiru Zevi't-Temyîz): Fîrûzâbâdî, 'arz' kelimesinin 'yeryüzü' ve 'alt kısım' anlamlarına geldiğini açıklar. Ayetteki kullanımı, göklerin yüceliğine karşılık, üzerinde durduğumuz, Allah'ın insan için yaşanılır kıldığı yeryüzünü, O'nun yaratıcılığının ve rızık vericiliğinin bir delili olarak sunar.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Râgıb, 'hak' kelimesinin 'doğruluk, gerçeklik, adalet' gibi anlamlara geldiğini belirtir. Ayetteki 'بِالْحَقِّ' ifadesi, Allah'ın gökleri ve yeri boş yere, anlamsız bir şekilde değil, belirli bir hikmet, adalet ve gerçeklik üzere, bir amaç doğrultusunda yarattığını vurgular.
Mevlüt Güngör (Kur'ân-ı Kerîm'de Kelime Anlam Bilgisi): Güngör, 'hak' kavramının Kur'an'da 'gerçeklik, doğruluk, adalet ve hikmet' anlamlarını taşıdığını ifade eder. Bu ayetteki 'بِالْحَقِّ' kullanımı, evrenin yaratılışının tesadüfi olmadığını, aksine Allah'ın mutlak adaleti, hikmeti ve gerçeği üzerine kurulu olduğunu, bu yaratılışın bir amacı olduğunu gösterir.
Ebû Bekir es-Sicistânî (Nüzhetü'l-Kulûb): Sicistânî, 'zehebe' fiilinin 'gitmek, ortadan kalkmak' anlamlarına geldiğini belirtir. Ayetteki 'يُذْهِبْكُمْ' ifadesi, Allah'ın dilediği takdirde insanları tamamen yok edebileceğini, onların varlığını sona erdirebileceğini, bu durumun O'nun mutlak kudretinin bir göstergesi olduğunu ifade eder.
Semîn el-Halebî (Umdetü'l-Huffâz): Semîn el-Halebî, 'izhab' fiilinin 'götürmek, yok etmek' anlamında kullanıldığını açıklar. Ayetteki 'يُذْهِبْكُمْ' kullanımı, Allah'ın insanları yeryüzünden tamamen kaldırıp, onların yerine başka bir yaratılışı getirme gücüne sahip olduğunu, bu durumun O'nun iradesine bağlı olduğunu vurgular.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Râgıb, 'cedîd' kelimesinin 'yeni, taze, daha önce benzeri olmayan' anlamına geldiğini belirtir. Ayetteki 'بِخَلْقٍ جَدِيدٍ' ifadesi, Allah'ın mevcut insan topluluğunu yok ettikten sonra, onların yerine tamamen yeni, farklı özelliklere sahip başka bir yaratılışı var edebileceğini, O'nun yaratma kudretinin sınırsız olduğunu gösterir.
Ebu'l-Bekâ el-Kefevî (el-Külliyyât): Kefevî, 'cedîd' kelimesini 'yenilenmiş, daha önce var olmayan' olarak açıklar. Ayetteki kullanımı, Allah'ın, dilediğinde mevcut varlıkları ortadan kaldırıp, onların yerine tamamen farklı bir varlık türü veya topluluğu yaratma gücüne sahip olduğunu, bu durumun O'nun mutlak iradesi ve kudretiyle gerçekleşeceğini ifade eder.
İbrâhîm Sûresi
Terzibaba - Necdet Ardıç
(19) (E lem tere ennallâhe halakas semâvâti vel arda bil hakkı, in yeşa’ yuzhibkum ve ye’ti bi halkın cedîd.)
“Gökleri ve yeri gerçekten Allah'ın halkettiğini görmedin mi? O dilerse sizi yok edip yepyeni bir halk getirir.” Kûr’ân-ı Kerîm’deki bütün Âyetlerin ve Sûrelerin kendine has yapıları vardır, fakat genel olarak bizler bu ifâdeleri çok basit anlatım biçimleri içerisinde ele alıp kullanmaktayız oysa Cenâb-ı Hakk (c.c.) bu özelliklerin ortaya çıkması için Kûr’ân-ı Kerîm’in kardeşi olan insânı zuhura getirmiştir. Bu âlemde sâdece Kûr’ân-ı Kerîm
olsaydı diğer varlıklar hiçbir şey anlamazlardı, bunun yanında sâdece insân olsaydı bu âlemde o da bir işe yaramazdı.
Kûr’ân-ı Kerîm’in dışı hareketsiz içi hareketlidir, insânın ise dışı hareketli içi hareketsizdir, bu iki varlık birbirleriyle ünsiyet ettiklerinde dışarıda içleride hareketlenmektedir. Kûr’ân-ı Kerîm’in dışı rafta durduğu sürece hiç ses çıkarmadan öylece sessizce durur, ama ele alınıp açıldığında ve okunmaya başlandığında içindeki mânâlar hareketlenerek zuhura çıkmaya başlar. İmamlardan Mûsâ Kâzım hz. leri gençliğinde Kûr’ân-ı Kerîm okurken çok fazla anlamadan okuyormuş ancak üzerinde çok uzun süreler çalıştıktan sonra ve Cenâb-ı Hakk (c.c.) ın açmasıyla her okuduğunun gözünün önünde canlandığını belirtmiştir. Ve işin aslında bizlerin okuduğunu zannettiği Kûr’ân-ı Kerîm bize okunmaktadır, biz sâdece onu lisâna getirmekteyiz. Bir başka yön ile bizim rûhaniyetimizden okuyan Hakk’ın kendisidir beşeriyetimiz den dinleyende biz oluyoruz. Bu beşeri şartlanmalardan dolayı biz kendimizi Hakk’tan ayrı zannediyoruz oysa O’ndan gayrı değiliz. İşte Kûr’ân-ı Kerîm’i okuyanında dinleyenin de Hakk’ın ta kendisi olduğunu idrâk ettiğimiz zaman Âyet ve Sûrelerin mânâlarını çözmeye başlıyoruz.
İşte Kûr’ân-ı Kerîm’in içerisinde öyle mânâlar vardır ki yeterki bizler onları ortaya çıkarmaya başlayalım.
Geçmişte olan bu hâdiseyi bizler görmedik fakat Cenâb-ı Hakk (c.c.) burada görmedin mi? dediğine göre bunu görmemiz gerekli demek ki. Bu hâdiseyi görmek demek kendi şuhudumuzda müşahedeye geçirmek demektir. “E lem tere” ifâdesi de görmeyenler için bu durumda artık beşeri anlamda “elem” olur.
Bu Âyette Allah (c.c.) ın yapmış olduğu şey bir başka mertebe tarafından anlatılmaktadır. Bu anlatımın Rahmâniyyet mertebesinden yapıldığını düşünebiliriz çünkü sıfât mertebesinden zât mertebesinin işlediği bir fiil gözümüzün önüne sergilenmektedir ki, burası da zâten
hakîkât-i Muhammediyyedir. Ve yine dikkât edersek hakîkât-i Muhammediyye den sûret-i Muhammediyyeye anlatılmaktadır ve oradanda bizlere intikal etmektedir.
“Halketti” yâni Hâlik ismi ile zuhur etti mânâsınadır yoksa olmayan bir şeyleri yaratmak değildir çünkü bir şeyi yaratılması demek onu yaratacak olanda o şeyin olmaması ve bir başka (haşâ) Allah’tan onun alınarak ortaya getirilmesi demektir ve ehlullah’ın dediği gibi “kamûsu aşktan yaratma kelimesi kaldırılmıştır.” Onun karşılığı zuhur ve tecellidir. Çünkü mutlak mânâda yokluk diye bir şey yoktur, “mutlak yokluk” denilen ifâdede ebeden bir hareket olmaz. Bütün âlem Allah (c.c.) ın varlığı ile doludur. Zuhur ve tecelli ise bu programları izâfi yokluk halinde olan varlıkların açığa çıkmasıdır. Zâhiri bilimsel ifâdelerde dahi belirtildiği üzere “yok olan bir şey var olmaz, var olan bir şey dahi yok olmaz.” Arapça kelimelerin bu şekilde değişik mânâlar içerecek şekilde tercümelerinin yapılması mertebeler îtibarıyla Âyetlere bakıştan kaynaklanmaktadır, çünkü “yaratma” ifâdesi şeriat mertebesinde kabul gören bir ifâdedir ancak şeriat’tan târikata geçilince yavaş yavaş anlayış değişmeye başlar, hakîkât mertebesinde ise “yaratma” kelimesi ortadan kalkar.
“Halâka” mâzi kelimesi olduğundan anlam şöyle olur, “Cenâb-ı Hakk (c.c.) bunun mâzide programını yaptı sen bunu görmedin mi?” Bütün âlemlerde Cenâb-ı Hakk (c.c.) ın esmâ-i ilâhiyyesinin zuhuru vardır ve bu zuhurda ancak tabiat üzerine olmaktadır ve orada faaliyetini sürdürmektedir.