Veevfû-lkeyle iżâ kiltum vezinû bilkistâsi-lmustekîm(i)(c) żâlike ḣayrun veahsenu te/vîlâ(n)
Ölçtüğünüzde ölçmeyi tam yapın, doğru terazi ile tartın. Bu daha hayırlı, sonuç bakımından daha güzeldir.
Ölçtüğünüz zaman tam ölçün ve doğru terazi ile tartın. Bu hem daha hayırlıdır ve sonuç itibariyle de daha güzeldir.
İsrâ Suresi 35. ayet, ticari ahlakın temelini oluşturan ölçü ve tartıda adaleti emretmektedir. Ayet, 'kefâf' ve 'kıstâs' gibi kavramlar üzerinden toplumsal düzenin ve bireysel dürüstlüğün önemini vurgulamaktadır. Dilbilimsel olarak, bu kavramlar hem somut ticari işlemleri hem de genel ahlaki prensipleri ifade etmektedir.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Vefâ kelimesi, bir şeyi tam ve eksiksiz yapmak, sözü yerine getirmek anlamlarına gelir. Ayetteki 'evfû' emri, ölçü ve tartıda hiçbir eksiklik yapmadan, tam olarak hakkını vermeyi ifade eder. Bu, hem nicelik hem de nitelik açısından tamlığı gerektirir.
Ebû Ubeyde (Mecâzü'l-Kur'ân): Ebû Ubeyde, 'evfû' fiilini 'tamamlayın, eksiksiz yapın' şeklinde açıklar. Burada mecazi bir anlamdan ziyade, doğrudan bir emir olarak ölçüde hile yapmamayı, tam olarak vermeyi vurgular. Bu, ticari muamelelerde dürüstlüğün temelini oluşturur.
Mevlüt Güngör (Kur'ân-ı Kerîm'de Kelime Anlam Bilgisi): Güngör, 'v-f-y' kökünün 'tamamlama, yerine getirme, sözünde durma' gibi anlamları içerdiğini belirtir. Ayetteki kullanımıyla, ölçü ve tartıdaki tamlık, aynı zamanda verilen sözün ve yapılan anlaşmanın da tam olarak yerine getirilmesi gerektiği ahlaki ilkesini yansıtır.
İbn Kuteybe (Tefsîru Garîbi'l-Kur'ân): İbn Kuteybe, 'keyl' kelimesini 'ölçülen şey' veya 'ölçü birimi' olarak açıklar. Ayetteki bağlamda, tahıl, sıvı gibi hacimle ölçülen malları ifade eder ve bu malların ölçülürken tam ve eksiksiz verilmesi gerektiğini vurgular.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Râgıb, 'keyl' kelimesinin 'ölçmek' fiilinden türediğini ve ölçülen miktarı ifade ettiğini belirtir. Ayetteki 'el-keyl' ifadesi, genel olarak ölçülen her şeyi kapsar ve bu konuda adaletin gözetilmesi gerektiğini işaret eder.
Toshihiko Izutsu (Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar): Izutsu, Kur'an'da 'keyl' ve 'mîzân' gibi kavramların sadece ticari işlemleri değil, aynı zamanda toplumsal adaleti ve dengeyi temsil ettiğini belirtir. 'El-keyl'in tam tutulması, toplumsal düzenin ve ahlaki dengenin korunması için bir gerekliliktir.
Ebû Bekir es-Sicistânî (Nüzhetü'l-Kulûb): Sicistânî, 'vezn' kelimesinin 'tartmak' anlamına geldiğini ve 'mîzân'ın da tartı aleti olduğunu belirtir. Ayetteki 'vezinû' emri, ağırlıkla ölçülen malların tartılırken adalete riayet edilmesi gerektiğini ifade eder.
Fîrûzâbâdî (Basâiru Zevi't-Temyîz): Fîrûzâbâdî, 'vezn' kökünün 'denge ve adalet' anlamlarını da içerdiğini vurgular. Tartıda adaletli olmak, sadece doğru ağırlığı vermek değil, aynı zamanda hakkaniyetli davranmak anlamına gelir.
Toshihiko Izutsu (Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar): Izutsu, 'vezn' kavramının Kur'an'da hem somut tartma eylemini hem de daha geniş anlamda adalet, denge ve hakkaniyet prensibini ifade ettiğini belirtir. 'Vezinû' emri, bu geniş ahlaki prensibin ticari hayattaki yansımasıdır.
İbn Kuteybe (Tefsîru Garîbi'l-Kur'ân): İbn Kuteybe, 'kıstâs' kelimesinin Rumca kökenli olduğunu ve 'doğru terazi' anlamına geldiğini belirtir. Bu kelimenin kullanımı, tartıda en hassas ve doğru aletin kullanılmasını emrederek adaletin önemini pekiştirir.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Râgıb, 'kıstâs'ı 'adil ve doğru terazi' olarak tanımlar ve bu kelimenin 'kıst' (adalet) kökünden türediğini belirtir. Ayetteki kullanımı, sadece doğru bir alet kullanmayı değil, aynı zamanda adaletli bir niyetle tartmayı da ifade eder.
Ebu'l-Bekâ el-Kefevî (el-Külliyyât): Kefevî, 'kıstâs'ın 'mîzân-ı müstakîm' (doğru terazi) ile eş anlamlı olduğunu ve tartıda hiçbir hileye yer vermeyen, tam ve eksiksiz ölçüm yapan aleti ifade ettiğini belirtir. Bu, ticari ahlakın zirvesini temsil eder.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Râgıb, 'hayr' kelimesinin 'iyilik, güzellik, fayda' anlamlarına geldiğini belirtir. Ayetteki 'hayrun' ifadesi, ölçü ve tartıda adil olmanın hem dünyevi hem de uhrevi açıdan daha faydalı ve iyi bir sonuç doğuracağını vurgular.
Toshihiko Izutsu (Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar): Izutsu, Kur'an'da 'hayr' kavramının sadece maddi faydayı değil, aynı zamanda ahlaki ve manevi değeri de içerdiğini belirtir. Adil davranmanın 'hayr' olması, bu eylemin Allah katında da makbul olduğunu ve toplumsal barışa katkıda bulunduğunu gösterir.
İbn Kuteybe (Tefsîru Garîbi'l-Kur'ân): İbn Kuteybe, 'te'vîl' kelimesinin 'bir şeyin varacağı sonuç, akıbet' anlamına geldiğini belirtir. Ayetteki 'ahsenü te'vîlen' ifadesi, adil ölçü ve tartının sonucunun, yani akıbetinin daha güzel ve hayırlı olacağını ifade eder.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Râgıb, 'te'vîl' kelimesinin 'bir şeyi aslına döndürmek, yorumlamak, bir işin sonucunu görmek' gibi anlamlara geldiğini açıklar. Ayetteki bağlamda, adil olmanın getireceği güzel ve hayırlı sonuçları ifade eder.
Semîn el-Halebî (Umdetü'l-Huffâz): Semîn el-Halebî, 'te'vîl'in 'bir şeyin nihai sonucu ve akıbeti' olduğunu belirtir. Bu ayetteki kullanımıyla, ölçü ve tartıda adaletin, hem dünyada hem de ahirette daha iyi ve güzel bir sonuca yol açacağını vurgular.
İsrâ Sûresi
Terzibaba - Necdet Ardıç
(35) (Ve evfülkeyle izâ kiltüm vezinu bil kıstasil müstekıym* zâlike hayrun ve ahsenü te'viylâ;)
“Ölçtüğünüz zaman tam ölçün ve doğru terazi ile tartın. Bu hem daha hayırlıdır ve sonuç itibariyle de daha güzeldir.”