Festecebnâ lehu vevehebnâ lehu yahyâ veaslahnâ lehu zevceh(u)(c) innehum kânû yusâri'ûne fî-lḣayrâti veyed'ûnenâ raġaben verahebâ(en)(s) vekânû lenâ ḣâşi'în(e)
Biz de onun duasını kabul ettik ve kendisine Yahya'yı bağışladık. Eşini de kendisi için, (doğurmaya) elverişli kıldık. Onlar gerçekten hayır işlerinde yarışırlar, (rahmetimizi) umarak ve (azabımızdan) korkarak bize dua ederlerdi. Onlar bize derin saygı duyan kimselerdi.
Biz de duasını kabul ile icabet ettik de kendisine Yahya'yı ihsan ettik. Ve eşini (doğum yapmaya) elverişli hale getirdik. Doğrusu onlar iyiliklerde yarışıyorlar, umarak ve korkarak bize yalvarıyorlardı. Bize karşı derin saygı duyuyorlardı.
Enbiyâ Suresi 90. ayet, peygamberlerin Allah'a yönelişlerini ve Allah'ın onlara icabetini dilbilimsel bir derinlikle ele almaktadır. Ayet, 'istecabnâ', 'aslahnâ', 'yusâriûne', 'hayrât', 'rağaban', 'rahaban' ve 'hâşiîn' gibi anahtar kelimelerle, ilahi lütuf, salih amel, ümit ve korku dengesi ile huşu kavramlarını vurgulamaktadır.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): İsfehânî, 'icâbet' kelimesini, bir davete veya isteğe karşılık vermek olarak açıklar. Ayetteki 'istecabnâ' ifadesi, Zekeriya'nın duasına Allah'ın olumlu bir şekilde karşılık verdiğini ve isteğini yerine getirdiğini gösterir. Bu, sadece bir cevap değil, aynı zamanda bir kabul ve lütuf anlamı taşır.
Ebû Ubeyde (Mecâzü'l-Kur'ân): Ebû Ubeyde, 'istecâbe' fiilinin Kur'an'da 'kabul etmek' ve 'yerine getirmek' anlamında kullanıldığını belirtir. Ayetteki kullanımı, Allah'ın Zekeriya'nın çocuk isteğine olumlu yanıt vererek Yahya'yı bahşetmesini ifade eder. Bu, mecazi olarak bir davete icabet etmekten öte, fiili bir karşılık vermeyi vurgular.
Mevlüt Güngör (Kur'ân-ı Kerîm'de Kelime Anlam Bilgisi): Güngör, 'cevap' kökünden türeyen 'istecâbe' fiilinin, Kur'an'da genellikle Allah'ın kullarının dualarına olumlu karşılık vermesi bağlamında kullanıldığını belirtir. Ayetteki 'istecabnâ', Allah'ın kudretini ve kullarına olan lütfunu gösteren bir fiil olarak öne çıkar, Zekeriya'nın duasının kabul edildiğini açıkça ifade eder.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): İsfehânî, 'ıslah' kelimesini, bir şeyin bozukluğunu gidermek ve onu salih (iyi, uygun) hale getirmek olarak tanımlar. Ayetteki 'aslahnâ lehu zevcehu' ifadesi, Zekeriya'nın eşinin kısırlık gibi bir kusurunun giderilerek çocuk doğurmaya elverişli hale getirildiğini belirtir. Bu, ilahi bir müdahale ile fiziksel bir durumun düzeltilmesidir.
Fîrûzâbâdî (Basâiru Zevi't-Temyîz): Fîrûzâbâdî, 'ıslah'ın, bir şeyin zıddı olan 'ifsad' (bozma) durumundan çıkarılıp doğru ve faydalı hale getirilmesi olduğunu ifade eder. Ayetteki bağlamda, Zekeriya'nın eşinin doğurganlık yeteneğinin yeniden kazandırılması, yani onun 'salih' bir duruma getirilmesi anlamını taşır.
Toshihiko Izutsu (Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar): Izutsu, 'salih' ve 'ıslah' kavramlarının Kur'an'da hem ahlaki hem de fiziksel anlamda iyileşme ve düzeltme ifade ettiğini belirtir. Bu ayetteki 'aslahnâ', Allah'ın kudretiyle Zekeriya'nın eşinin biyolojik durumunun düzeltilerek çocuk sahibi olmaya uygun hale getirilmesini, yani fiziksel bir 'ıslah'ı vurgular.
İbn Kuteybe (Tefsîru Garîbi'l-Kur'ân): İbn Kuteybe, 'müsâra'a' fiilinin, bir işte başkalarından önce davranmak, acele etmek ve yarışmak anlamına geldiğini belirtir. Ayetteki 'yusâriûne fi'l-hayrât', peygamberlerin ve salih kulların hayırlı işleri yapmada birbirleriyle yarıştıklarını, bu konuda gevşeklik göstermediklerini ifade eder.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): İsfehânî, 'sür'at' kökünden gelen 'müsâra'a'nın, bir işi hızlıca ve istekle yapmak olduğunu açıklar. Ayetteki 'yusâriûne fi'l-hayrât', onların sadece hayır işlemekle kalmayıp, bu işleri yapmada büyük bir şevk ve hızla hareket ettiklerini, adeta birbirleriyle yarıştıklarını vurgular.
Semîn el-Halebî (Umdetü'l-Huffâz): Semîn el-Halebî, 'müsâra'a'nın, bir hedefe ulaşmak için gösterilen hızlı ve yoğun çabayı ifade ettiğini belirtir. Ayetteki 'yusâriûne', peygamberlerin Allah'ın rızasını kazanmak için hayırlı amelleri yerine getirmede gösterdikleri üstün gayreti ve öncülüğü simgeler.
Ebû Bekir es-Sicistânî (Nüzhetü'l-Kulûb): Sicistânî, 'hayr' kelimesinin geniş bir anlam yelpazesine sahip olduğunu ve genel olarak faydalı, iyi ve makbul olan her şeyi ifade ettiğini belirtir. Ayetteki 'el-hayrât', Allah'ın hoşnutluğunu kazandıracak tüm salih amelleri, ibadetleri ve güzel davranışları kapsar.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): İsfehânî, 'hayr'ın, akıl ve şeriat tarafından beğenilen her şey olduğunu ifade eder. 'el-hayrât' ise bu iyiliklerin çoğuludur ve ayette peygamberlerin sadece belirli bir iyilikle sınırlı kalmayıp, her türlü hayırlı işte aktif olduklarını gösterir.
Toshihiko Izutsu (Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar): Izutsu, 'hayr' kavramının Kur'an'da hem maddi hem de manevi faydaları içeren geniş bir iyilik yelpazesini ifade ettiğini belirtir. Ayetteki 'el-hayrât', peygamberlerin sadece kişisel ibadetlerle değil, topluma faydalı olacak her türlü iyi amelle meşgul olduklarını vurgular.
İbn Kuteybe (Tefsîru Garîbi'l-Kur'ân): İbn Kuteybe, 'rağbet' kelimesinin bir şeye yönelme, onu isteme ve ona meyletme anlamında kullanıldığını belirtir. Ayetteki 'rağaban', peygamberlerin Allah'a dua ederken O'nun rahmetine, lütfuna ve mükafatına olan güçlü arzularını ve ümitlerini ifade eder.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): İsfehânî, 'rağbet'in, bir şeye karşı duyulan şiddetli arzu ve isteği ifade ettiğini açıklar. Ayetteki 'rağaban', peygamberlerin Allah'a yönelişlerinde O'nun vaat ettiği cennet ve mükafatlara olan derin ümitlerini ve bu ümitle dua ettiklerini gösterir.
Ebu'l-Bekâ el-Kefevî (el-Külliyyât): Kefevî, 'rağbet'in, bir şeyi elde etme arzusundan kaynaklanan bir yöneliş olduğunu belirtir. Ayetteki 'rağaban', peygamberlerin Allah'a olan dualarında, O'nun lütfunu ve ihsanını talep etme konusundaki içten isteklerini ve ümitlerini vurgular.
Ebû Ubeyde (Mecâzü'l-Kur'ân): Ebû Ubeyde, 'rahab' kelimesinin korku ve çekinme anlamında kullanıldığını belirtir. Ayetteki 'rahaban', peygamberlerin Allah'a dua ederken O'nun azabından, gazabından ve cezalandırmasından duydukları korkuyu ifade eder. Bu, Allah'a karşı duyulan saygının bir göstergesidir.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): İsfehânî, 'rahab'ın, bir şeyden duyulan korku ve ondan kaçınma isteği olduğunu açıklar. Ayetteki 'rahaban', peygamberlerin Allah'a yönelişlerinde O'nun azabından sakınma ve O'nun gazabına uğramaktan çekinme duygularını yansıtır. Bu, ümit ile korku arasındaki dengeyi gösterir.
Mevlüt Güngör (Kur'ân-ı Kerîm'de Kelime Anlam Bilgisi): Güngör, 'rahab'ın Kur'an'da genellikle Allah'a karşı duyulan saygılı korkuyu ifade ettiğini belirtir. Ayetteki 'rahaban', peygamberlerin Allah'a olan ibadet ve dualarında, O'nun yüceliği karşısında duydukları haşyet ve O'nun azabından sakınma bilincini vurgular.
İbn Kuteybe (Tefsîru Garîbi'l-Kur'ân): İbn Kuteybe, 'huşu' kelimesinin, kalbin Allah'a karşı duyduğu derin saygı ve tevazu hali olduğunu belirtir. Ayetteki 'hâşiîn', peygamberlerin Allah'a karşı sadece dışsal bir ibadetle değil, aynı zamanda kalben tam bir teslimiyet ve alçakgönüllülükle yöneldiklerini ifade eder.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): İsfehânî, 'huşu'nun, bedenin ve kalbin Allah'a karşı duyduğu saygı ve tevazu ile boyun eğmesi olduğunu açıklar. Ayetteki 'hâşiîn', peygamberlerin Allah'ın azameti karşısında kendilerini küçülttüklerini, O'na tam bir teslimiyetle bağlandıklarını ve bu durumun hem kalplerine hem de davranışlarına yansıdığını gösterir.
Toshihiko Izutsu (Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar): Izutsu, 'huşu' kavramının Kur'an'da, Allah'ın yüceliği karşısında insanın duyduğu derin saygı, tevazu ve içsel teslimiyet halini ifade ettiğini belirtir. Ayetteki 'hâşiîn', peygamberlerin Allah'a olan bağlılıklarının sadece sözde kalmayıp, tüm benlikleriyle O'na yöneldiklerini ve O'nun emirlerine boyun eğdiklerini vurgular.
Enbiyâ Sûresi
“Festecebnâ lehu vevehebnâ lehu yahyâ veaslahnâ lehu zevceh(u) innehum kânû yusâri’ûne fî-lhayrâti veyed’ûnenâ ragaben verahebâ(en) vekânû lenâ hâşi’în(e)” Biz de onun duasını kabul ettik ve kendisine Yahya’yı bağışladık. Eşini de kendisi için, (doğurmaya) elverişli kıldık. Onlar gerçekten hayır işlerinde yarışırlar, (rahmetimizi) umarak ve (azabımızdan) korkarak bize dua ederlerdi. Onlar bize derin saygı duyan kimselerdi. (21/90)
Kim ki seyr-i sülükunda ileri yaşa gelirse Cenâb-ı Hakk tan istediği gönül evladı “Yahya” dır. Yahya “Hayy” dır. Kim ki Hakk ile Hayy olursa ebedi ölmez…