Fâtır Sûresi 37. Âyet

Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Sarh (صرخ), yüksek sesle bağırmak, feryat etmektir. İstisrah (استصراخ) ise yardım istemek için bağırmak anlamına gelir. Ayetteki 'yastarihûn' (يَصْطَرِخُونَ) kelimesi, cehennem ehlinin azabın şiddetinden dolayı çaresizlik içinde, kurtuluş ümidiyle yüksek sesle feryat etmelerini, yardım dilemelerini ifade eder. Bu, sadece bir ses çıkarma değil, aynı zamanda bir kurtuluş çağrısıdır.

Ebû Ubeyde (Mecâzü'l-Kur'ân): Sarh (صرخ), 'bağırmak' demektir. 'Yastarihûn' (يَصْطَرِخُونَ) ifadesi, onların cehennemde çektikleri azaptan dolayı yüksek sesle feryat ettiklerini, yardım istediklerini mecazi olarak anlatır. Bu, onların içinde bulundukları durumun vahametini ve çaresizliğini gösterir.

Semîn el-Halebî (Umdetü'l-Huffâz): İstisrah (استصراخ) babı, 'talep' (طلب) anlamı taşır. Dolayısıyla 'yastarihûn' (يَصْطَرِخُونَ) kelimesi, onların Allah'tan kendilerini cehennemden çıkarmasını talep etmek için yüksek sesle bağırdıklarını, feryat ettiklerini belirtir. Bu, sadece bir ses değil, aynı zamanda bir dilek ve yalvarıştır.

Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Salâh (صلاح), fesadın (bozukluğun) zıddıdır. Salih (صالح) ise, kendisinde fesad bulunmayan, doğru ve iyi olan şeydir. Amel-i salih (عمل صالح) ise, şeriatın ve aklın uygun gördüğü, faydalı ve doğru olan fiildir. Ayetteki 'na'mel sâlihan' (نَعْمَلْ صَـٰلِحًا) ifadesi, cehennem ehlinin, dünyada yaptıkları kötü amellerin yerine, Allah'ın rızasına uygun, doğru ve faydalı işler yapma arzusunu dile getirmesidir.

Toshihiko Izutsu (Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar): Kur'an'da 'salih' (صالح) kelimesi, genellikle 'iman' (إيمان) ile birlikte anılır ve Allah'ın emirlerine uygun, ahlaki ve dini açıdan doğru olan eylemleri ifade eder. Bu, sadece dışsal bir eylem değil, aynı zamanda niyetin de doğru olmasını gerektirir. Ayetteki bağlamda, cehennem ehlinin 'salih amel' talebi, dünyada bu tür amelleri terk etmelerinin pişmanlığını gösterir.

Fîrûzâbâdî (Basâiru Zevi't-Temyîz): Salâh (صلاح), bir şeyin doğru ve düzgün olması, faydalı hale gelmesidir. 'Salih amel' (عمل صالح), Allah'ın emrettiği ve razı olduğu, kişiye ve topluma fayda sağlayan her türlü fiildir. Ayetteki 'gayra'llezî künnâ na'mel' (غَيْرَ ٱلَّذِى كُنَّا نَعْمَلُ) ifadesiyle birlikte kullanıldığında, onların dünyada yaptıkları bozuk ve faydasız amellerin aksine, ahirette kendilerine fayda sağlayacak amelleri yapma isteğini vurgular.

Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Umr (عمر), insanın yaşadığı süredir. Ta'mîr (تعمير) ise, birine ömür vermek, yaşatmak anlamına gelir. Ayetteki 'evelen nu'ammirkum' (أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُم) ifadesi, Allah'ın insanlara dünyada yeterince ömür verdiğini, bu ömür içinde öğüt alabilecekleri ve doğru yolu bulabilecekleri bir fırsat sunduğunu belirtir. Bu, Allah'ın kullarına karşı lütfunu ve onlara mazeret bırakmadığını gösterir.

Ebu'l-Bekâ el-Kefevî (el-Külliyyât): Umr (عمر), hayatın devam ettiği süredir. Allah'ın 'ta'mîr' (تعمير) etmesi, kullarına belirli bir yaşam süresi bahşetmesi demektir. Bu süre, kulların Allah'ı tanımaları, O'na ibadet etmeleri ve ahiret için hazırlık yapmaları için verilmiş bir fırsattır. Ayetteki soru, bu fırsatın değerlendirilmediğine dair bir kınama içerir.

Mevlüt Güngör (Kur'ân-ı Kerîm'de Kelime Anlam Bilgisi): Kur'an'da 'ömür' (عمر) kavramı, genellikle bir imtihan süresi olarak ele alınır. Allah'ın insanlara verdiği ömür, onların iradelerini kullanarak doğruyu yanlıştan ayırmaları ve salih ameller işlemeleri için bir nimettir. 'Nu'ammirkum' (نُعَمِّرْكُم) ifadesi, bu ilahi lütfun hatırlatılması ve insanların bu lütfu boşa harcamalarının eleştirisidir.

Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Zikr (ذكر), bir şeyi zihinde tutmak veya dil ile ifade etmektir. Tezekkür (تذكر) ise, unutulan bir şeyi hatırlamak veya bir şeyden ibret alarak öğütlenmektir. Ayetteki 'mâ yetezekkeru fîhi men tezekkera' (مَّا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَن تَذَكَّرَ) ifadesi, verilen ömrün, düşünen ve ibret alan kimseler için yeterli bir öğüt alma süresi olduğunu vurgular. Bu, sadece bir hatırlama değil, aynı zamanda bir idrak ve eyleme geçme çağrısıdır.

İbn Kuteybe (Tefsîru Garîbi'l-Kur'ân): Tezekkür (تذكر), 'öğüt almak' ve 'ibret almak' anlamlarına gelir. Ayetteki 'yetezekkeru' (يَتَذَكَّرُ) kelimesi, Allah'ın verdiği ömrün, insanların gafletten uyanıp hakikatleri idrak etmeleri ve buna göre hareket etmeleri için yeterli bir zaman dilimi olduğunu ifade eder. Bu, aklını kullanan ve düşünen herkes için bir uyarıdır.

Toshihiko Izutsu (Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar): Kur'an'da 'zikr' (ذكر) ve türevleri, genellikle Allah'ı anmak, O'nun ayetleri üzerinde düşünmek ve öğüt almak anlamında kullanılır. 'Tezekkür' (تذكر), pasif bir hatırlamadan ziyade, aktif bir idrak ve bilinçlenme sürecini ifade eder. Ayetteki bağlamda, verilen ömrün, insanların Allah'ın varlığını, birliğini ve ahireti hatırlayarak doğru yolu bulmaları için bir fırsat olduğu vurgulanır.

Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): İnzâr (إنذار), korkutmak ve uyarmaktır. Nezîr (نذير) ise, korkutarak uyaran kişidir. Kur'an'da genellikle peygamberler için kullanılır. Ayetteki 've câekumu'n-nezîr' (وَجَآءَكُمُ ٱلنَّذِيرُ) ifadesi, insanlara peygamberler aracılığıyla veya akıl ve vicdan yoluyla Allah'ın azabı hakkında uyarıların geldiğini belirtir. Bu, insanların mazeretlerinin kalmadığını gösteren önemli bir delildir.

Ebû Ubeyde (Mecâzü'l-Kur'ân): Nezîr (نذير), 'uyarıcı' demektir. Bu, peygamberler olabileceği gibi, yaşlılık, hastalık gibi insanın ölümünü hatırlatan alametler de olabilir. Ayetteki 'en-nezîr' (ٱلنَّذِيرُ) ifadesi, insanlara dünyada iken Allah'ın varlığına, birliğine ve ahirete dair açık delillerin ve uyarıların ulaştığını mecazi olarak anlatır. Bu, onların gaflet içinde kalmalarının kendi tercihleri olduğunu gösterir.

Toshihiko Izutsu (Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar): Kur'an'da 'nezîr' (نذير) kavramı, genellikle Allah'ın elçileri aracılığıyla insanlara gönderdiği uyarıları ifade eder. Bu uyarılar, Allah'ın azabından sakınmaya ve doğru yola gelmeye davettir. Ayetteki 'en-nezîr' (ٱلنَّذِيرُ), insanların bu uyarılara kulak asmadıklarını ve sonuç olarak azabı hak ettiklerini vurgular.

Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Zulm (ظلم), bir şeyi ait olmadığı yere koymak veya haddi aşmaktır. Kur'an'da zulm, genellikle Allah'a şirk koşmak, O'nun emirlerine karşı gelmek ve insanlara haksızlık etmek anlamında kullanılır. Ayetteki 'fema li'z-zâlimîne min nasîr' (فَمَا لِلظَّـٰلِمِينَ مِن نَّصِيرٍ) ifadesi, Allah'ın sınırlarını aşan, haksızlık eden ve dünyada verilen fırsatları değerlendirmeyen kimselerin ahirette hiçbir yardımcı bulamayacaklarını belirtir.

İbn Kuteybe (Tefsîru Garîbi'l-Kur'ân): Zulm (ظلم), 'haksızlık' ve 'şirk' anlamlarına gelir. Ayetteki 'zâlimîn' (ظالمين) kelimesi, Allah'ın birliğini inkâr eden, O'na ortak koşan ve peygamberlerin uyarılarına kulak asmayan kimseleri ifade eder. Bu kimseler, kendi nefislerine zulmettikleri gibi, Allah'ın hakkına da tecavüz etmişlerdir ve bu yüzden ahirette yardımsız kalacaklardır.

Toshihiko Izutsu (Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar): Kur'an'da 'zulm' (ظلم) kavramı, sadece başkalarına yapılan haksızlıkları değil, aynı zamanda kişinin kendi nefsine yaptığı haksızlıkları ve Allah'a karşı işlediği günahları da kapsar. En büyük zulm, Allah'a şirk koşmaktır. Ayetteki 'zâlimîn' (ظالمين), Allah'ın kendilerine verdiği ömrü ve uyarıları hiçe sayarak küfür ve isyanda ısrar edenlerdir. Bu nedenle, ahirette onlara yardım edecek kimse bulunmayacaktır.