İllâ ‘ibâda(A)llâhi-lmuḣlasîn(e)
Ancak Allah'ın ihlaslı kulları başka.
Ancak Allah'ın ihlaslı kulları müstesna.
Bu ayet, Allah'a içtenlikle bağlı kulların, diğerlerinden ayrılarak özel bir konuma sahip olduğunu vurgulamaktadır. 'İbad' kelimesi kulluk ve itaat anlamını taşırken, 'Muhlâsîn' kelimesi bu kulluğun samimiyet ve seçilmişlik boyutunu öne çıkarır.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Râgıb, 'abd' kelimesinin boyun eğme ve zelil olma anlamlarını taşıdığını belirtir. Ayetteki 'ibâd' ise, Allah'a tam bir teslimiyetle kulluk eden, O'nun emirlerine boyun eğen ve O'na karşı acziyetini idrak eden kimseleri ifade eder. Bu, sadece yaratılmışlık değil, aynı zamanda bilinçli bir itaati de içerir.
Ebû Ubeyde (Mecâzü'l-Kur'ân): Ebû Ubeyde, 'abd' kelimesinin mecazi olarak 'köle' anlamında kullanıldığını, ancak Kur'an'da Allah'a nispet edildiğinde 'kulluk' ve 'itaat' anlamını kazandığını belirtir. Bu ayetteki 'ibâdullah' ifadesi, Allah'ın mülkünde olan ve O'na ibadet eden kimseleri tanımlar.
Toshihiko Izutsu (Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar): Izutsu, 'abd' kavramının Kur'an'da insanın Allah karşısındaki ontolojik konumunu ifade ettiğini, insanın Allah'a bağımlı ve O'na karşı sorumlu olduğunu vurguladığını belirtir. Ayetteki 'ibâd' kelimesi, bu ontolojik bağımlılığın bilincinde olan ve bu bilince uygun davranan kişileri işaret eder.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Râgıb, 'Allah' isminin, tüm kemal sıfatlarını kendinde toplayan, ibadete layık tek varlık olduğunu belirtir. Bu ayette 'ibâdallah' ifadesi, kulluğun yöneldiği yüce makamı, yani sadece Allah'a yapılan kulluğun geçerliliğini vurgular.
Fîrûzâbâdî (Basâiru Zevi't-Temyîz): Fîrûzâbâdî, 'Allah' isminin, zat-ı ilahiyeye mahsus bir isim olduğunu ve O'nun tüm isim ve sıfatlarını kapsadığını ifade eder. Ayetteki kullanımı, kulluğun nihai hedefi ve tek meşru ibadet edilen varlık olarak Allah'ı gösterir.
Toshihiko Izutsu (Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar): Izutsu, 'Allah' kavramının Kur'an'ın merkezinde yer aldığını ve tüm dinî ve ahlakî kavramların bu merkeze göre şekillendiğini belirtir. Ayetteki 'Allah' kelimesi, 'ibâd'ın kulluk ettiği, 'muhlâsîn'in ise samimiyetle yöneldiği tek ilahî otoriteyi temsil eder.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Râgıb, 'ihlâs' kelimesinin bir şeyi saf ve katışıksız hale getirmek anlamına geldiğini belirtir. 'Muhlâsîn' ise, Allah tarafından seçilip arındırılmış, kalpleri şirkten ve riyadan temizlenmiş, sadece Allah'a adanmış kimselerdir. Bu ayette, bu seçkin kulların diğerlerinden ayrıldığı ve özel bir konuma sahip olduğu vurgulanır.
Semîn el-Halebî (Umdetü'l-Huffâz): Semîn el-Halebî, 'muhlis' ve 'muhlâs' arasındaki farka dikkat çeker. 'Muhlis', kendi iradesiyle ihlaslı olan; 'muhlâs' ise Allah tarafından ihlaslı kılınan, seçilen ve arındırılan kişidir. Ayetteki 'muhlâsîn' kelimesi, Allah'ın özel lütfuyla bu mertebeye ulaşmış, günahlardan ve şüpheden arındırılmış kulları ifade eder.
Ebu'l-Bekâ el-Kefevî (el-Külliyyât): Kefevî, 'ihlâs'ın ameli sadece Allah rızası için yapmak olduğunu, 'muhlâs'ın ise Allah'ın kendisini seçip, kalbini sadece kendisine yönelttiği kimse olduğunu açıklar. Bu ayetteki 'muhlâsîn', Allah'ın özel olarak koruduğu ve doğru yolda sabit kıldığı, bu nedenle de azaptan müstesna tutulan kulları ifade eder.
Mevlüt Güngör (Kur'ân-ı Kerîm'de Kelime Anlam Bilgisi): Güngör, 'ihlâs'ın Kur'an'da tevhidin ve samimi kulluğun temelini oluşturduğunu belirtir. 'Muhlâsîn' kavramı, Allah'a karşı gösterilen bu samimiyetin en üst düzeyini temsil eder ve bu kişilerin Allah katında özel bir değere sahip olduğunu gösterir. Ayetteki bağlamda, bu kişiler Allah'ın azabından kurtulacak olanlardır.
Sâffât Sûresi
Sûre-i şerifte üçüncü sefer geçen ihlâs hakkındaki âyeti kerime ruhaniyetleri saf ve katışıksız latif hale gelenler bundan müstesnadır diye bu kulları ayrı tutmaktadır. (Murat Derûni)