Velekad dalle kablehum ekśeru-l-evvelîn(e)
Andolsun, onlardan önce, evvelkilerin çoğu da sapmıştı.
Andolsun ki, onlardan öncekilerin çoğu sapıklıkta idiler.
Bu ayet, geçmiş ümmetlerin çoğunluğunun sapkınlığını vurgulayarak, 'dalalet' kavramının Kur'an'daki merkeziyetini ve 'evvelkiler' ile 'çoğunluk' gibi kavramların tarihsel bir uyarı niteliği taşıdığını dilbilimsel olarak ortaya koymaktadır.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Râgıb, 'dalâl' kelimesini 'haktan sapmak, doğru yoldan ayrılmak' olarak tanımlar. Ayetteki 'ضَلَّ' fiili, geçmiş ümmetlerin Allah'ın belirlediği hidayet yolundan bilinçli veya bilinçsiz olarak uzaklaşmasını ifade eder. Bu, sadece yolunu kaybetmek değil, aynı zamanda hakikati terk etmek anlamını da taşır.
Ebû Ubeyde (Mecâzü'l-Kur'ân): Ebû Ubeyde, 'dalâl' kelimesinin mecazi anlamlarına dikkat çeker. Ayetteki kullanımı, geçmiş kavimlerin Allah'ın emirlerine karşı gelerek, peygamberlerin tebliğ ettiği hakikatten yüz çevirmeleri sonucu içine düştükleri manevi sapkınlığı ve helakı ima eder.
Toshihiko Izutsu (Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar): Izutsu, 'dalâl' kavramının Kur'an'da 'hidayet'in zıttı olarak konumlandığını belirtir. Ayetteki 'ضَلَّ' fiili, geçmiş ümmetlerin ilahi rehberlikten mahrum kalmaları veya onu reddetmeleri sonucunda içine düştükleri ahlaki ve dini yozlaşmayı, dolayısıyla Allah'ın gazabına uğramalarını ifade eder.
İbn Kuteybe (Tefsîru Garîbi'l-Kur'ân): İbn Kuteybe, 'kabl' kelimesinin zaman zarfı olarak 'önce' anlamına geldiğini belirtir. Ayetteki 'قَبْلَهُمْ' ifadesi, Hz. Muhammed'in muhatap olduğu Mekke müşriklerinden önceki nesillerin, yani geçmiş ümmetlerin zaman dilimini işaret ederek, tarihsel bir karşılaştırma ve uyarı sunar.
Ebu'l-Bekâ el-Kefevî (el-Külliyyât): Kefevî, 'kabl' kelimesinin hem zaman hem de mekan açısından öncelik bildirdiğini açıklar. Ayetteki 'قَبْلَهُمْ' kullanımı, geçmiş ümmetlerin sapkınlığının, sonraki nesiller için bir ibret ve ders teşkil etmesi gerektiğini vurgular.
Fîrûzâbâdî (Basâiru Zevi't-Temyîz): Fîrûzâbâdî, 'kesret' kökünden türeyen 'ekser' kelimesinin 'çoğunluk' anlamına geldiğini belirtir. Ayetteki 'أَكْثَرُ' ifadesi, geçmiş ümmetlerin tamamının değil, büyük bir kısmının sapkınlığa düştüğünü vurgulayarak, bu durumun istisnai değil, yaygın bir olgu olduğunu gösterir.
Semîn el-Halebî (Umdetü'l-Huffâz): Semîn el-Halebî, 'ekser' kelimesinin 'en çok, daha çok' anlamında bir ism-i tafdil olduğunu açıklar. Ayetteki kullanımı, geçmiş ümmetler içinde hidayette kalanların azınlıkta olduğunu, çoğunluğun ise dalalete saptığını belirterek, bu durumun ciddiyetini ve yaygınlığını ortaya koyar.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Râgıb, 'evvel' kelimesinin 'bir şeyin başlangıcı, ilk kısmı' anlamına geldiğini belirtir. Ayetteki 'ٱلْأَوَّلِينَ' ifadesi, Hz. Muhammed'den önceki peygamberlerin ümmetlerini, yani insanlık tarihinin ilk dönemlerindeki kavimleri kapsar. Bu, Kur'an'ın tarihsel bir perspektif sunarak, geçmişten ders çıkarma amacını yansıtır.
Mevlüt Güngör (Kur'ân-ı Kerîm'de Kelime Anlam Bilgisi): Güngör, 'evvelîn' kelimesinin Kur'an'da genellikle 'geçmiş ümmetler, önceki nesiller' anlamında kullanıldığını ifade eder. Ayetteki bağlamda, bu kelime, Mekke müşriklerine, kendilerinden önce yaşamış ve benzer sapkınlıklar sergilemiş kavimlerin akıbetini hatırlatarak bir uyarı niteliği taşır.
Sâffât Sûresi
Terzibaba - Necdet Ardıç
Onlardan öncikilerde birimsel akıl ve nefsi emarelerinin hayali ve vehimi peşinde “mudil” (dâllîn) üzere idiler. (Murat Derûni)