İ'lemû enna(A)llâhe yuhyî-l-arda ba'de mevtihâ(c) kad beyyennâ lekumu-l-âyâti le'allekum ta'kilûn(e)
Bilin ki Allah, yeryüzünü ölümünden sonra diriltmektedir. Düşünesiniz diye gerçekten, size ayetleri açıkladık.
Biliniz ki Allah yer yüzünü ölümünden sonra diriltir. Belki aklınızı kullanırsınız diye size âyetleri açıkladık.
Bu ayet, Allah'ın kudretini ve diriltme gücünü yeryüzünün ölümden sonra canlanması metaforuyla vurgularken, insanları bu deliller üzerinde düşünmeye ve akletmeye davet etmektedir. Temel kavramlar, Allah'ın diriltme fiili, yeryüzünün durumu ve akletmenin önemi etrafında şekillenir.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): İlim, bir şeyi olduğu gibi idrak etmektir. 'İ'lemû' emri, sadece bilmek değil, aynı zamanda bu bilginin gerektirdiği şekilde hareket etmeyi ve kesin bir inanca sahip olmayı da içerir. Ayette, Allah'ın yeryüzünü diriltme gücüne dair şüpheye yer bırakmayan bir bilgiye ulaşılması istenmektedir.
Ebu'l-Bekâ el-Kefevî (el-Külliyyât): İlim, bir şeyin hakikatini kavramaktır. 'İ'lemû' fiili, muhataplardan sadece zihinsel bir kavrayış değil, aynı zamanda bu bilginin kalpte yerleşmesini ve buna göre bir tutum sergilemesini talep eder. Burada, Allah'ın kudretinin kesin olarak bilinmesi ve bu bilginin insanı tefekküre sevk etmesi amaçlanır.
İbn Kuteybe (Tefsîru Garîbi'l-Kur'ân): İhyâ (diriltmek), bir şeyi ölümünden sonra tekrar hayata döndürmektir. Ayetteki 'yuhyî' fiili, yeryüzünün kuraklık ve verimsizlik sonrası yağmurla canlanmasını ifade eder ki bu, Allah'ın ölüleri diriltme gücüne bir delil olarak sunulur.
Ebû Ubeyde (Mecâzü'l-Kur'ân): Kur'an'da 'ihyâ' kelimesi mecazi olarak da kullanılır. Yeryüzünün diriltilmesi, onun kuraklıktan sonra yeşermesi ve verimli hale gelmesi demektir. Bu, Allah'ın kudretinin bir göstergesi olup, ölü bedenlerin diriltilmesine bir benzetmedir.
Toshihiko Izutsu (Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar): Kur'an'da 'hayat' ve 'ihyâ' kavramları, sadece biyolojik yaşamı değil, aynı zamanda manevi dirilişi ve Allah'ın yaratma ve yeniden yaratma gücünü de ifade eder. Yeryüzünün diriltilmesi, Allah'ın mutlak kudretinin ve ahiret inancının somut bir kanıtı olarak sunulur.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Arz (yeryüzü), üzerinde yaşadığımız ve bitkilerin bittiği yerdir. Ayette, yeryüzünün 'ölümü' kuraklık ve verimsizliği, 'dirilmesi' ise yağmurla yeşermesi ve hayat bulması anlamındadır. Bu, Allah'ın kudretinin gözle görülür bir delilidir.
Semîn el-Halebî (Umdetü'l-Huffâz): Arz kelimesi, Kur'an'da hem belirli bir coğrafi alanı hem de genel olarak yeryüzünü ifade eder. Bu ayette, Allah'ın kudretinin tecelli ettiği, ölü halden canlı hale geçebilen bir varlık olarak ele alınır ve insanlara ibret vesilesi olarak sunulur.
Ebû Bekir es-Sicistânî (Nüzhetü'l-Kulûb): Mevt (ölüm), hayatın zıddıdır. Yeryüzünün ölümü, onun kuraklık ve bitkisizlik nedeniyle cansız ve verimsiz hale gelmesidir. Bu durum, Allah'ın diriltme gücünün tecellisi için bir zemin oluşturur.
Fîrûzâbâdî (Basâiru Zevi't-Temyîz): Mevt, bir şeyin canlılık özelliğini kaybetmesidir. Yeryüzü için kullanıldığında, onun bitki örtüsünden yoksun kalması, kuraklaşması ve hayat belirtisi göstermemesidir. Ayette bu durum, Allah'ın kudretiyle nasıl tersine çevrildiğini göstermek için bir karşıtlık oluşturur.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Akıl, bir şeyi bağlamak, tutmak ve idrak etmektir. 'Ta'kılûn' fiili, sadece düşünmek değil, aynı zamanda düşünceyi doğru sonuçlara bağlamak ve bu sonuçlara göre hareket etmektir. Ayette, Allah'ın delilleri üzerinde derinlemesine düşünerek imana ulaşılması hedeflenir.
Mevlüt Güngör (Kur'ân-ı Kerîm'de Kelime Anlam Bilgisi): Akıl, Kur'an'da genellikle doğruyu yanlıştan ayırma, delillerden sonuç çıkarma ve hikmetli davranma yeteneği olarak geçer. 'Ta'kılûn' ifadesi, Allah'ın sunduğu açık deliller üzerinde düşünerek, O'nun kudretini ve birliğini kavramayı, böylece doğru inanca ulaşmayı teşvik eder.
Toshihiko Izutsu (Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar): Kur'an'da 'akıl' kavramı, sadece entelektüel bir yetenek değil, aynı zamanda ahlaki bir sorumluluğu da içerir. Akletmek, Allah'ın ayetleri üzerinde tefekkür ederek doğru yolu bulmak ve buna göre yaşamak demektir. Bu ayette, yeryüzünün diriltilmesi örneği üzerinden Allah'ın varlığına ve kudretine dair akli çıkarımlar yapılması istenir.
Hadîd Sûresi
Kim ki ölmeden önce ölürse yani nefsani sıfatlarından ölürse o beden arzını fenafillah ile Hakk’ani sıfâtlar ile diriltir. Akıl Mûsâ’sını yani Museviyet mertebesini kullanıp faaliyete geçiresiniz diye bu işaretler açıklanmıştır. Bu mertebenin hakikati anlaşılmazsa Fenâfillah-Sıfât mertebesine geçilmez. (M.D.)