Kul inne-lmevte-lleżî tefirrûne minhu fe-innehu mulâkîkum śümme turaddûne ilâ ‘âlimi-lġaybi ve-şşehâdeti feyunebbi-ukum bimâ kuntum ta'melûn(e)(a)
De ki: "Sizin kendisinden kaçıp durduğunuz ölüm var ya, o mutlaka size ulaşacaktır. Sonra gaybı da, görünen alemi de bilen Allah'a döndürüleceksiniz de, O size yapmakta olduklarınızı haber verecektir."
De ki: "Sizin kendisinden kaçtığınız ölüm, muhakkak sizi bulacaktır. Sonra görünmeyeni ve görüneni bilene döndürüleceksiniz. O size (bütün) yaptıklarınızı haber verecektir.
Bu ayet, ölümün kaçınılmazlığını, Allah'ın her şeyi kuşatan ilmini ve ahirette amellerin hesabının verileceğini vurgulamaktadır. Anahtar kavramlar, ölümün mahiyeti, ondan kaçışın beyhudeliği, Allah'ın ilminin kapsamı ve amellerin karşılığı etrafında şekillenmektedir.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Râgıb, 'mevt' kelimesini ruhun bedenden ayrılması ve canlılığın sona ermesi olarak tanımlar. Ayetteki 'el-mevt' ifadesi, insanların kaçmaya çalıştığı, ancak kaçınılmaz olan fiziksel ölümü ifade eder ve bu durumun Allah'ın takdiri olduğunu vurgular.
Toshihiko Izutsu (Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar): Izutsu, Kur'an'da 'mevt' kavramının sadece biyolojik bir son olmaktan öte, aynı zamanda bir dönüşüm ve yeni bir başlangıç anlamına geldiğini belirtir. Bu ayette, ölümün bir son değil, Allah'a dönüşün bir başlangıcı olduğu fikri öne çıkar.
İbn Kuteybe (Tefsîru Garîbi'l-Kur'ân): İbn Kuteybe, 'firar' kelimesini bir şeyden korkarak veya hoşlanmayarak uzaklaşmak olarak açıklar. Ayetteki 'tefirrûne minhu' ifadesi, insanların ölümden duyduğu doğal korkuyu ve ondan kaçma eğilimini, ancak bu kaçışın beyhudeliğini vurgular.
Ebû Ubeyde (Mecâzü'l-Kur'ân): Ebû Ubeyde, 'firar' kelimesinin mecazi olarak da kullanılabileceğini belirtir. Ancak bu ayette, ölümden fiziksel ve zihinsel olarak uzaklaşma çabası kastedilmektedir. İnsanların ölümden kaçma çabası, onun kaçınılmazlığı karşısında anlamsızdır.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Râgıb, 'likâ'' kelimesini iki şeyin bir araya gelmesi olarak tanımlar. 'Mülâkîkum' ifadesi, ölümün insanlarla mutlaka karşılaşacağını, onlara ulaşacağını ve onlardan kaçmanın mümkün olmadığını kesin bir dille ifade eder.
Semîn el-Halebî (Umdetü'l-Huffâz): Semîn el-Halebî, 'mülâkî' ism-i failinin burada 'karşılaşan, ulaşan' anlamında kullanıldığını belirtir. Ayette, ölümün bir takipçi gibi insanlara yetişeceği ve onlarla yüzleşeceği vurgulanır, bu da ölümün kaçınılmazlığını pekiştirir.
Fîrûzâbâdî (Basâiru Zevi't-Temyîz): Fîrûzâbâdî, 'redd' kelimesinin bir şeyi ait olduğu yere geri çevirmek anlamını taşıdığını belirtir. Ayetteki 'türaddûne' ifadesi, insanların ölümden sonra Allah'a geri döndürüleceğini, yani ahiret hayatına geçişi ve hesap verme durumunu ifade eder.
Ebû'l-Bekâ el-Kefevî (el-Külliyyât): el-Kefevî, 'redd' fiilinin pasif formunun, bir gücün etkisiyle geri çevrilmeyi ifade ettiğini açıklar. Bu ayette, insanların kendi iradeleri dışında, Allah'ın kudretiyle O'na döndürülecekleri ve bu dönüşün kaçınılmaz olduğu vurgulanır.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Râgıb, 'gayb' kelimesini gözden uzak olan, gizli kalan her şey olarak tanımlar. Ayetteki 'âlimi'l-gayb' ifadesi, Allah'ın sadece görünenleri değil, aynı zamanda insanların idrak edemediği, gelecekteki ve bilinmeyen tüm şeyleri de bildiğini vurgular.
Toshihiko Izutsu (Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar): Izutsu, Kur'an'da 'gayb' kavramının, Allah'ın mutlak ilmini ve insan idrakinin sınırlılığını gösteren merkezi bir kavram olduğunu belirtir. Bu ayette, Allah'ın 'gayb'ı bilmesi, O'nun her şeyi kuşatan kudret ve ilminin bir göstergesidir.
İbn Kuteybe (Tefsîru Garîbi'l-Kur'ân): İbn Kuteybe, 'şehâde' kelimesini hazır bulunma, şahit olma ve görünen şey olarak açıklar. Ayetteki 've'ş-şehâde' ifadesi, Allah'ın sadece gizli olanı değil, aynı zamanda insanların gözlemleyebildiği, açık ve aşikâr olan her şeyi de bildiğini ifade eder.
Mevlüt Güngör (Kur'ân-ı Kerîm'de Kelime Anlam Bilgisi): Güngör, 'şehâde' kavramının 'gayb'ın zıddı olarak, duyularla algılanabilen ve gözlemlenebilen gerçekliği ifade ettiğini belirtir. Bu ayette, Allah'ın ilminin hem 'gayb'ı hem de 'şehâde'yi kapsayarak mutlak ve sınırsız olduğu vurgulanır.
Cumâ Sûresi
Terzibaba - Necdet Ardıç
Bu âyeti kerime de efendimiz (s.a.v.) ve her ümmetinde kim okuyorsa onu şahsınadadır.
Burada bahsedilen zaruri ölümdür. Ölümü tadıştan kaçış olmadığını ifade etmekte ve her nerede olursanız sizi bulacaktır diye ifade etmektedir. Ama hayalde olan yine hayali olarak dönecektir. (M.D.)
“O gayb ve şahadet âlemlerini bilene döndüreleceksiniz” diyor, demek ki bu âlemlerin içerisinde madde gözüyle tespit edemediği-miz bir gayb var ve kendimizdeki gaybten yola çıkarak o gaybi anlamamız çok daha kolay olur. Gaybe imân, maddeye şahadetlik, biz bu iki hakikati idrak etmiş olursak Rabbimizi de kendimizi de daha iyi anlamış oluruz.
“Eşhedü en lâ ilâhe illâllah” değilmidir bizim dinimiz ilk şartı, “Eşhedü” ben görüyorum, müşahede ediyorum ki, Allah’ın varlığından başka bir varlık yoktur ve gayb âlemi olarakta imân ediyorum ki o da Allah’ın varlığından başka bir şey değildir. O kimseler ki müşahede âlemine şâhit olurlar, gayb âlemine de imân ederler, gayb âlemine olan imân kuvvetli bir imân ise o da müşahede gibidir, şahadet gibidir.[34]
Dönüşün daha bugünden buraya olması lazımdır ki ahret nefsi emmare ile yapılanların haberleri almak kişi için hoş olmasa gerektir. (M.D.)
Çünkü her şey, O'nun ilminde sabit olan bir hakikatten (ayn-ı sâbite) gelir ve yine o ilimdeki hükmüne göre sonuçlanır. Dönüş, ilimden ilme, ama nihayetinde "İlm-i İlâhî"nin ta kendisine olan dönüştür.
"Haber Verecektir (Yünebbi'ukum)": Bu bir "anlatma" değil, "zahir kılma, açığa çıkarma"dır. Muhyiddin İbn-i Arabî hazretleri, kıyamet gününü, "Hakikatlerin tecessüd ettiği (cisimleştiği) gün" olarak yorumlamaktadır. İnsanın bâtınındaki her şey, o gün bir surete (haşr-i cismânî) bürünerek karşısına çıkacaktır. Nefsin "ben Allah'ın dostuyum" iddiası da, "benden başkası doğru değil" kibri de, kendi öz suretinde görünecektir. Bu, "nefsin kendi aynasında kendini görmesi"dir. Orada haber veren aslında nefsin kendi fiillerinin hakikatleridir; Allah ise, o hakikatleri olduğu gibi izhar edendir.[35]