Velleyli iżâ yaġşâhâ
Onu bürüdüğünde geceye andolsun,
Onu örten geceye,
Şems Suresi'nin bu ayeti, yemin formunda, gece ve onun bürüyücü niteliği üzerinden kozmik bir olguya dikkat çekmektedir. Ayet, 'gece' ve 'bürümek' fiili aracılığıyla evrenin düzenine ve Allah'ın kudretine işaret eder.
Râgıb el-İsfehânî (el-Müfredât fî Garîbi'l-Kur'ân): Râgıb, 'leyl' (gece) kelimesini, güneşin batışından şafağın sökmesine kadar olan zaman dilimi olarak tanımlar. Ayetteki kullanımı, Allah'ın kudretine ve yaratılışındaki düzene yemin edilen bir zaman dilimi olarak öne çıkar, zira gece, gündüzü örterek bir değişimi ve dönüşümü temsil eder.
Ebû Bekir es-Sicistânî (Nüzhetü'l-Kulûb): Sicistânî, 'leyl' kelimesinin karanlığı ve örtücülüğü çağrıştırdığını belirtir. Ayetteki 've'l-leyli' ifadesi, gecenin bu örtücü ve kuşatıcı özelliğine yemin edilerek, onun yaratılışındaki hikmete ve Allah'ın kudretine dikkat çekildiğini gösterir.
Toshihiko Izutsu (Kur'an'da Dinî ve Ahlakî Kavramlar): Izutsu, Kur'an'daki 'leyl' kavramının sadece bir zaman dilimi olmanın ötesinde, bir örtü, bir sükunet ve bir dinlenme zamanı olarak da algılandığını belirtir. Bu ayetteki 'yagşâhâ' (bürür) fiiliyle birlikte, gecenin bu örtücü ve kuşatıcı fonksiyonu, kozmik bir düzenin parçası olarak vurgulanır.
İbn Kuteybe (Tefsîru Garîbi'l-Kur'ân): İbn Kuteybe, 'ğaşâ' fiilinin bir şeyi tamamen örtmek, kaplamak ve gizlemek anlamında kullanıldığını açıklar. Ayetteki 'yagşâhâ' ifadesi, gecenin gündüzü veya dünyayı tamamen karanlığıyla kaplamasını, bürümesini ifade eder ve bu durum, Allah'ın yaratılışındaki gücün bir delili olarak sunulur.
Ebû Ubeyde (Mecâzü'l-Kur'ân): Ebû Ubeyde, 'ğaşâ' fiilinin mecazi olarak bir şeyi kuşatmak, üzerine gelmek anlamında kullanıldığını belirtir. Ayetteki 'yagşâhâ' ifadesi, gecenin karanlığıyla dünyayı tamamen kaplamasını, adeta üzerine bir örtü gibi serilmesini mecazi bir anlatımla ifade eder.
Semîn el-Halebî (Umdetü'l-Huffâz): Semîn el-Halebî, 'ğaşâ' fiilinin bir şeyi tamamen kaplayıp gizlemesi, görünmez kılması anlamını taşıdığını vurgular. Ayetteki 'yagşâhâ' fiili, gecenin karanlığıyla gündüzün aydınlığını veya yeryüzünü tamamen örtmesini, böylece bir değişimi ve dönüşümü simgelediğini gösterir.
Beled, Şems, Leyl, Duhâ ve İnşirâh Sûreleri
Terzibaba - Necdet Ardıç
Yaşanan zamanda seyrinde değişken, ancak vaktinde sabit olan bir tecelli ve hakikat vardır, bu ise bünyesinde hem gündüzü hem de geceyi birleştirir, yani gece ile gündüzün birleştiği gezegen çizgi noktadır ve hep aynı şekilde dönen dünya üstünde hep aynı halde bulunur ve
gece ile gündüzün birleştiği noktadır ve hep yer değiştirmektedir. İşte devamlı geçen-gezen nokta bulundu-ğu yerden geçtikten sonra durağan olan o nokta batı da o andan itibaren durağan olan noktada akşam ve daha sonra da gece oluşumları başlıyor daha sonra da tamamen geceye girilmiş olmaktadır. İşte böylece gezegen olan gece ve gündüzün bitişik olduğu o nokta yanlara doğru uzayınca çizgi, yoluna devam ettikçe veya dünya döndükçe yerini yeni yerlere bırakarak hiç durmadan yoluna devam etmektedir.
Doğuya geldiğinde dönüş devam ederken arkasında kalan olguya eşyayı aydınlattığı ve ortalık görünür hale geldiği için gündüz, akşama doğru güneş batmaya doğru gittiğinde arkada kalan hâle de bu defa gece denmektedir. Eğer dünyanın dönmesini sadece aklımızda bir müddet durdurmuş olsak göreceğimiz manzara o nokta-çizginin belirlendiği, gece ile gündüzün tam ortasının hep aynı yerde durduğunu fikren düşüncede görmüş oluruz.
İşte o nokta-çizgi gece ve gündüzün kaynaklandığı sıfır nokta hiçbir hükmün geçerli olmadığı ortak halleridir. Üzerinde gündüz hali yoktur ki, gündüz hükümleri geçerli olsun. Gece hükmü daha henüz oluşmamıştır ki, gece hükümlerine tabi olsun.
İşte bu yüzden de bu noktaların oluştuğu sahalarda ibadet yapılması “mekruh” sayılmıştır çünkü o süre ne gece ne gündüzdür. Ancak o noktadan sonra doğu tarafında olan hale gündüz, daha sonra dönüşüm itibari ile batıda oluşan halede gece denmektedir. (Vel leyli izâ yagşâhâ.) İşte bu şekilde gezegenlerin dönerek oluşturduğu “leyl” gecenin, gündüzü “gaşy” kapladığı-sardığı ân’a bu muhteşem oluşumdan dolayı yemin edilmiştir.
Ayrıca bir bakıma geceden kasıt İlmi İlâhiyyede bâtında kalan esmâ-i İlâhiyeyenin zuhura çıkmamış bâtın halleridir. Bunlar bütün varlığı içten sarmış “gaşy” etmişler ve eşyanın halikatleridirler. Yeminin biride bunlaradır.
Bütün bunları kendi vücût mülkünde idrak eden sâlik-i, esmâ-i İlâhiyyenin “fenâfillâh” mertebesinden “gaşy” kaplaması-sarmasıdır.
وَالسَّمَاءِ وَمَا بَنَيٰهَا
(Ves semâi ve mâ benâhâ.)