Mesnevî-i Şerîf'te el-Hâlık
Mevlânâ, Hâlık ismini hem yaratışın hikmetine, hem de kulun bu yaratıcıyı kendine rab edinmesine bağlar. Konuk'un şerhi, Hâlık'ı "yaratan" sıfatının ötesinde, yarattığı her şeyi yerli yerine koyan bir hikmet sahibi olarak açar.
Hâlık hiçbir şeyi boşa yaratmaz. Şerhin en güçlü teması, yaratılışta abes (boş, gayesiz) bir şeyin bulunmadığıdır. Cilt 12 bunu zıt sıfatların yaratılışına bağlar:
"Hâlık Teâlâ hazretleri bu âlem-i sûrette gazabdan ve hilimden ve nasihatten ve mekr ve hubsten her neyi yarattı ise, hiçbirisi bâtıl değildir." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 12)
Demek gazap da hilim de, sâlih de fâsık da yerli yerinde yaratılmıştır; esmâ-i ilâhiyyenin gereği olarak bu âlemde hem nasihat eden sâlihin hem de mekr işleyen fâsığın varlığı zarûrîdir. Hâlık, zıtları birbiri karşısına koyarak âlemi tamamlar.
Hâlık'a tapmak değil, Hâlık'ı yaratan'a bakmak gerekir. Cilt 7, güneşe tapanı bir soruyla sarsar:
"Sen güneşe Hâlık diye tapıyorsun, ya o güneşi yaratan Hâlık o güneşin nûrunu izâle edip karartırsa, o karartıyı sen ondan nasıl dışarıya çıkarabilirsin?" (Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 7)
Bir küsûf (güneş tutulması) olunca gündüzün bütün parlaklığı kaçar; demek güneş bile yaratılmış, başka bir kudretin elinde bir kandildir. Gerçek Hâlık, güneşi de karartabilen; ona tapmak, yaratılana yaratıcı gözüyle bakmaktır.
Hâlık, kuluna irade ve seçme gücü vermiştir. Cilt 10, cebir görüşüne (kulun hiçbir seçimi olmadığı fikrine) Hâlık'ın hikmetiyle karşı çıkar: "Bir Hâlık ki yıldızları ve feleği yaratır, câhilâne olan emir ve nehyi nasıl yapar?" Sonsuz uzaydaki yıldızları kuran Hak, insanda irade ve seçme gücü koymamış olsaydı, peygamberler gönderip emir ve yasak vermesi boş olurdu. Demek emir ve nehyin kendisi, Hâlık'ın kula bir seçme kudreti verdiğinin delilidir.
Hâlık'ın nâmı, sahte nâmları kırar. Cilt 8, Firavun'a karşı söylenen sözde Hâlık'ı bir izzet kaynağı olarak koyar: "Ey Firavn, Hâlık-ı zü'l-Celâl hazretlerinin nâm-ı şerîfi ile, senin mevhûm olan nâmını ve ârını kıracağım!" Firavun'un büyüklük taslayan adı vehimden ibarettir; Hâlık'ın adı anılınca o sahte azamet dağılır.
Füsûsu'l-Hikem'de el-Hâlık
İbn Arabî, Hâlık ismini esmânın zuhûra çıkış sırrı içinde işler: yaratış, gizli duran isimlerin dışa vurmasıdır; ve Hâlık ile mahlûk arasındaki bağ göründüğü kadar uzak değildir.
Hâlık ismi, mahlûk olmadan kendini gösteremez. Kelime-i Nûhiyye, isimlerin ancak eserleriyle zâhir olduğunu söyler:
"'Hâlık' denemez, çünkü 'mahlûk' yoktur. 'Musavvir' denemez, çünkü 'sûret' yoktur... Fakat bilkuvve zâtında mevcûd ve mündemic olan sıfât ve esmâ öylece mahbûs kalamaz; zuhûr etmek isterler." (Kelime-i Nûhiyye)
Tıpkı içinde ressamlık sıfatı bulunan bir kişinin ömrü boyunca bir levha çizmeden duramayışı gibi, Hâlık ismi de yaratmadan duramaz. Mahlûk, Hâlık isminin görünür hâle gelmesidir; yaratış, o ismin kendi zuhûrunu istemesinden doğar.
Âlem her an yeniden yaratılır. Fusûs Mukaddimesi, yaratışı durağan tek bir olay değil, sürekli bir yenilenme olarak koyar: "Mûcid, Muhyî, Mübdî, Rahmân, Mün'im, Musavvir, Hâlık ve Kayyûm... esmâ mevcûdâtın vücûdunu... iktizâ eder... Suver-i âlemin kâffesi dâimâ halk-ı cedîd içindedir." Hâlık, Mümît ve Kahhâr gibi isimlerle bir çift hâlinde işler: biri varlığı verir, öteki geri alır; âlem her an bir tecellîyle var olup öbürüyle silinir. Kelime-i Şuaybiyye bunu açar: bir tecellî gidince onunla kâim olan halk da fânî olur; yerine gelen yeni tecellî, gidenin benzerini hemen verir. Yaratış aralıksız tazelenir.
Hâlık ile mahlûk tek bir aslındandır. Kelime-i İdrîsiyye en ince noktayı koyar: "Mahlûk dahi Hâlık'tır; ve Hâlık ile mahlûkun kâffesi ayn-ı vâhidedendir." Yani ikisi de aynı tek hakikatten zuhûra gelmiştir. Aynı fasıl, ismin iki yüzünü ayırır: isim, zâta delâleti yönünden bütün ilâhî isimleri kendinde toplar; fakat kendine mahsus mânâya delâleti yönünden Rab, Hâlık, Musavvir diye birbirinden ayrışır.
Terzibaba Külliyatında el-Hâlık
Terzibaba, Hâlık ismini iki yerde toplar: yaratışın bir tecellî yeri olarak gerçekleşmesi, ve mahlûka Hâlık gözüyle bakmanın şirk olması.
Hâlık esmâsı, yaratış mahallinde tecellî eder. Mü'minûn Sûresi şerhi, yaratışı somut bir misalle bağlar:
"Cenin anne rahminde 'Hâlık' esmâsının annedeki tecellîsi ile oluşmaktadır. Ancak bu esmâ hakîkatte Hakk'a ait olduğundan, Hâlık-ı Mutlak olan, tek ve en güzel halk edici Hakk'ın ta kendisidir." (Mü'minûn Sûresi)
Demek anne bir yaratıcı değil, Hâlık isminin tecellî ettiği bir yerdir. Yaratış sebep gibi görünen şeyde olur, ama yaratan hep Hâlık'tır.
Mahlûka Hâlık gözüyle bakmak şirktir. Altı Peygamber — Hz. İbrâhîm dersi, tevhîdin sınırını keskin bir dille çizer:
"Mahlûk'ta 'Hâlık' olmaz, 'Hâlık' olmayana da ibadet edilmez, eğer edilirse, Hâlık'a ortak koşulmuş olur, bu ise tam anlamıyla şirk, 'müşrik'lik olmuş olur. İşte bu yüzden, 'ben müşriklerden değilim' dedi." (Altı Peygamber — Hz. İbrâhîm)
İbrâhîm'in (a.s.) yıldıza, aya, güneşe "bu benim Rabbim değil" deyişi bu sırdandır: yaratılanı yaratıcı yerine koymak şirktir. Zümer Sûresi şerhi bu nazarı tamamlar: İbn Abbâs'ın (r.a.) sözüyle, yedi kat gök ve yer Rahmân'ın elinde "birinin elindeki hardal tânesi gibidir"; varlık, Hâlık karşısında mutlak hiçlik ve fenâ hükmündedir.
Hâlık'ın fiili boş olamaz. Kelime-i Sâlihiyye & Şuaybiyye dersi, yaratışın sürekliliğini Mesnevî ile aynı hükümde toplar: "Hâlık-ı ef'âl hazretlerinden fiil-i abes zuhûru muhâldir." Yaratıştan boş, gayesiz bir fiil çıkması imkânsızdır; her tecellî gidince yerine benzeri hemen gelir, böylece halk aralıksız sürer. Terzibaba bunu kendi şiirine de taşır: "Hâlık ismimle kurdum bir Pazar / İsimlerimi dağıttım azar azar" — yaratış, isimlerin tek tek âleme dağıtılmasıdır.
Değerlendirme
Üç kaynak Hâlık ismini "hikmetli yaratış" ekseninde birleştirir. Mesnevî onu abes iş yapmayan, zıtları yerli yerine koyan, kuluna irade veren ve sahte azametleri kıran isim olarak açar. Füsûs, Hâlık'ın mahlûk olmadan zâhir olamayacağını, âlemin her an yeniden yaratıldığını (halk-ı cedîd) ve Hâlık ile mahlûkun tek bir asıldan zuhûra geldiğini gösterir. Terzibaba külliyatı ise Hâlık'ı bir tecellî olarak yerleştirir: yaratış sebeplerde görünür ama yaratan hep Hâlık'tır, ve mahlûka yaratıcı gözüyle bakmak şirktir. Hepsinin ortak hükmü şudur: Hâlık yalnız "yaratan" değil, yarattığı her şeyi bir gaye ile yerine koyan, eserleriyle kendini gösteren ve fiilinden boşluk çıkmayan isimdir. Bu ismi musavvir, mubdi ve ayan-i-sabite ile birlikte; her an yenilenen yönünü nefes-i-rahmani, geri alan karşılığını ise el-Kahhâr ile okumak gerekir.