Mesnevî-i Şerîf'te el-Mü'min

Mevlânâ, Mü'min ismini en çok "ayna" sırrı üzerinden işler; Konuk'un şerhi bu ismi hem Hakk'ın bir tecellîsi, hem de kulun emniyet bulduğu bir kapı olarak açar.

Mü'min mü'minin aynasıdır. Şerhin en çok döndüğü tema, meşhur hadîs-i şerîftir. Cilt 2, bunu doğrudan Hakk'ın tecellîsine bağlar:

"Hakîkî mü'min olan sûfîlerin kalbleri, 'Mü'min' şerîf ismi ile tecellî buyuran Hakk'ın aynasıdır." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 2)

Demek "Mü'min mü'minin aynasıdır" sözündeki birinci Mü'min, Cenâb-ı Hakk'ın ismidir; kulun kalbi de o ismin yansıdığı ayna. Sâlik bir ârifin karşısında oturunca, aslında o aynada Hakk'ı seyreder; bu yüzden böyle bir meclis "tahâret-i mâneviye" (iç temizliği) verir.

Mürşid, müridin aynasıdır. Cilt 3, aynı hadîsi bir başka vecheden okur: "Birinci 'mü'min'den murâd mürşid, ikinci 'mü'min'den murâd müriddir; mürşid-i kâmil, müridin bâtınının aynasıdır. Mürid o aynada kendisini müşâhede eder." Çünkü mürşidin cemâl-i mânevîsi, "sıfât-ı nefsâniyye ve kesret tozlarından âri ve musaffâdır" — tozsuz ayna nasıl net gösterirse, kalbi pak olan kâmil de müridine kendi hakikatini öyle gösterir.

Mü'min ismi emniyet bahşeder. İsmin asıl mânâsı "güven veren"dir; Cilt 2 bunu kalbin emniyetine bağlar:

"'Mü'min' olan Hak Teâlâ, kalbi sâf olan mü'minde bu isim ile zâhir olduğu vakit, ona şeklerden emn bahşeder; onun esrârı, yakîn ile ona mekşûf olur." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 2)

Şüpheden emin olmak, Mü'min isminin kulda zuhûrudur. Burada bir şart da konur: "Kalbi sâf olmayan bir mü'mine ilâhî esrâr inkişâf etmez." Yani bu emniyet, kuru bir inanç değil, kalbin saflığıyla açılan bir yakîn hâlidir.

Sûret değil mânâ matlûbdur. Cilt 2 (beyit 2929), mü'minin nazarını bir misalle koyar: "Eğer mü'min altından yapılmış bir put bulursa, onu putpereste vermez." Maksat sûret değil mânâdır; mü'min, altının kıymetini görür ama onu bâtıl bir mâbud olarak bırakmaz. İnsân-ı kâmile de sûreti için değil, taşıdığı mânâ için îtibâr edilir.

Mü'minin niyâzı makbûldür. Cilt 13, Mü'min ismini kulluk ve duâ tarafından açar: "Mü'min, mahbûb-ı ilâhî olduğundan niyâzı ve sadâsı da makbûl-i Hak'tır." Hatta Hak Teâlâ, mü'min kulun "sesini kesmemesi, niyâzına devâm etmesi için" hâcetini geciktirir. Duânın geç kabûlü bir red değil, sevilen kulun sesini uzun dinleme arzusudur.

Füsûsu'l-Hikem'de el-Mü'min

İbn Arabî'nin derslerinde Mü'min ismi müstakil bir fasıl başlığı değildir; daha çok "mü'min kul" ve îmânın hakikati üzerinden, bir de Mü'min (Ğâfir) Sûresi'nden alınan âyetler vesilesiyle geçer.

Îmân, ayn-ı sâbitenin sûretidir. Kelime-i Lûtiyye & Üzeyriyye, bir kulun mü'min oluşunu kendi ezelî hakikatine bağlar:

"Bir kimsenin ayn-ı sâbitesi, yokluk hâlinde Hâdî isminin sûreti üzere düzenlenmiş bulunmuş ise, vücûd-ı hâricîsi hâlinde dahi hidâyet sûretiyle ve mü'min olarak zâhir olur." (TB. Kelime-i Lûtiyye & Üzeyriyye)

Demek îmân sonradan giyilen bir elbise değil; kulun ayn-ı sâbitesinde (ezelî hakikatinde) Hâdî isminin nakşı varsa, o kul dünyaya mü'min olarak gelir. Allah Teâlâ bunu "ezelde onun sûret-i ilmiyyesinden bildi."

Celâl, varlığı asla döndürür. Kelime-i Yahyâviyye, Mü'min Sûresi'nin meşhur âyetini celâl tecellîsiyle okur:

"Celâl, varlıkları evveliyete döndürmek için yok eder. Nitekim 'Bugün mülk kimindir? Vâhid ve Kahhâr olan Allah'ındır!' (Mü'min, 40/16) buyurur; âyetteki isimler celâlî isimlerdendir." (TB. Kelime-i Yahyâviyye)

Burada dikkat çekici olan, "Mü'min Sûresi"nde geçen bu âyetin Mü'min isminin değil, Vâhid ve Kahhâr'ın celâl yüzünü taşımasıdır. Sûrenin adı emniyetten gelir; içindeki bu âyet ise çokluğun vahdette eriyişini gösterir.

Terzibaba Külliyatında el-Mü'min

Terzibaba, Mü'min ismini esmâ seyrinin başlangıç kapısı yapar: aynalık bu isimle açılır, diğer bütün isimler o açılan aynada seyredilir.

Aynalık Mü'minlikle başlar. Tasavvuf İzâhları, esmâ müşâhedesinin ilk şartını koyar:

"Mü'minlikle aynalık başlıyor; mü'min hakikatini idrak edende, diğer esmâ-i ilâhiyye seyredilmeye başlanıyor. Mü'min hakikati ortaya çıkmayınca aynalık ortaya çıkmıyor, aynalık ortaya çıkmayınca da Cenâb-ı Hakk'ı seyr olmuyor." (Tasavvuf İzâhları)

Demek Mü'min ismi, kalbi Hakk'a ayna kılan ilk isimdir. Bu ayna faaliyete geçmeden, ne diğer isimler seyredilir ne de Hak müşâhede edilir. Terzibaba bunu netleştirir: "Allah'ın Mü'min esmâsı, mü'min olan gönülde zuhûra çıkar; bu ayna faaliyete geçtikten sonra Cenâb-ı Hakk'ın diğer esmâlarını o aynada seyretmek mümkün olur."

Ne aynısı ne gayrısı. Aynı eser, kulun Hakk'a aynalığını ince bir ölçüyle koyar: "Cenâb-ı Hakk'ın Mü'min esmâsıyla îmân ehli olan, mü'min vasfını almış olan Hakk'ın aynası olmaktadır; ayrıca aynısı olmaktadır — aynı zamanda, ne aynısı ne de gayrısıdır." Mü'min kul, Hakk'a ayna olduğu için O'ndan ayrı değil; fakat kul olduğu için de O'nun aynısı değil. Tevhîdin bu ince çizgisi Mü'min isminde belirir.

Lâfzî mü'minden Hakk'an mü'mine. Mü'minûn Sûresi şerhi, îmânın iki derecesini ayırır: "Yakîne ulaşıncaya kadar kişi 'lâfzen mü'min' — taklîdî îmân sâhibi — iken, buraya varınca 'Hakk'an mü'min', yâni hakîkaten mü'min olur; Hakk esmâsının zuhûru olur." Önce dille söylenen, taklitle taşınan bir îmân vardır; yakîn gelince o îmân hakikate döner ve kul Mü'min isminin gerçek mazharı olur. Tasavvuf İzâhları bunu tamamlar: "Hakk'an mü'min, bütün hakikat-i ilâhiyyeyi idrak ederek îmân etmektir."

Hak, mü'min kulun gönlünde tecellî eder. Aşk ve Muhabbet Yolu, ismi bir yakınlık hâline çevirir: "O azîmüşşân, mü'min kulunun gönlünde tecellî etmektedir; Hak bize 'damarlarınızdan yakınım' diyor." Mü'min ismi, Hakk'ı uzakta değil, kulun kendi gönlünde, kendi damarından yakın gösterir; emniyet de bu yakınlıktan doğar.

Değerlendirme

Üç kaynak Mü'min ismini "ayna" ve "emniyet" ekseninde birleştirir. Mesnevî onu hem Hakk'ın tecellîsi (mü'minin kalbi Hakk'ın aynası), hem mürşid-mürid ilişkisi, hem de şüpheden emin kılan yakîn olarak açar. Füsûs, mü'min oluşu kulun ayn-ı sâbitesindeki Hâdî nakşına bağlar; Mü'min Sûresi'nin âyetini ise celâl tarafından okur. Terzibaba külliyatı Mü'min'i esmâ seyrinin başlangıcı yapar: aynalık bu isimle açılır, kul Hakk'a "ne aynısı ne gayrısı" olarak ayna olur, taklîdî îmân yakînle "Hakk'an mü'min"e döner. Hepsinin ortak hükmü şudur: Mü'min yalnız "güven veren" değil, kulun kalbini Hakk'a ayna kılan, böylece bütün esmânın seyredildiği ilk kapıyı açan isimdir. Bu ismi muheymin, ayan-i-sabite ve tevhid ile birlikte; celâlî karşılığını ise el-Kahhâr ile okumak gerekir.