Hz. İsmâîl (a.s.)

Hz. İsmâîl (a.s.), İbrâhîm Halîlullah'ın ilk göz ağrısı, teslimiyetin ve sadakatin müstesna bir örneği olarak tasavvuf yolunda özel bir yere sahiptir. İbn Arabî geleneğinde, ona hikmet-i aliyye, yani yüce hikmet tahsis edilmiştir. Terzibaba geleneğinde de Hz. İsmâîl, veled-i kalb makamının ve Hakk'a tam teslimiyetin bir remzi olarak sıkça anılır ve dijital kütüphanemizdeki eserlerde derinlemesine işlenir.

Kur'ân-ı Kerîm'deki Yeri

Hz. İsmâîl'in ismi Kur'ân-ı Kerîm'de çeşitli sûrelerde anılır; özellikle babası Hz. İbrâhîm ile birlikte Kâbe'yi inşâ etmesi ve kurban hadisesiyle öne çıkar. Sâffât Sûresi gibi pek çok yerde onun kıssalarına yer verilmesi, bu peygamberin tevhid mücadelesindeki önemini gösterir. Kur'ân, onu "sâdıku'l-va'd" (sözüne sadık) olarak niteler ve bu vasfı, onun ilâhî iradeye kayıtsız şartsız teslimiyetinin bir tezahürüdür. Nitekim, "Hamdolsun o Allah'a ki, bana ihtiyarlık çağında İsmâil'i ve İshâk'ı ihsân buyurdu. şüphe yok ki Rabb’im, elbette duayı hakkıyla işiticidir" (İbrâhîm, 14/39) âyeti, Hz. İbrâhîm'in duasıyla doğan bu mübarek evladın ilâhî bir lütuf olduğunu açıkça ortaya koyar. Kur'ânî kıssaları, sâlikin kendi iç yolculuğunda nasıl bir teslimiyet ve sadakat göstermesi gerektiğine dair bâhirî ve bâtınî derslerle doludur.

Füsûsu'l-Hikem'deki Fassı ve Hikmeti

İbn Arabî Hazretleri, Füsûsu'l-Hikem adlı eserinde Hz. İsmâîl'e "Kelime-i İsmâîliyye'de Mündemic Olan Hikmet-i Aliyye" fassını tahsis etmiştir. Buradaki hikmet-i aliyye, yüce hikmet demektir ve Hz. İsmâîl'in ilâhî emre tereddütsüz teslimiyetini, kendi benliğini Hakk'ın iradesine feda etme yüceliğini ifade eder. Fass'taki ana öğreti, Hakk'ın vaadine tam sadakat ve bu sadakatten doğan yüksek makamdır. Hz. İsmâîl'in kurban edilme hadisesi, zahirde bir imtihan, bâtında ise kulun Hakk'a olan mutlak teslimiyetinin en yüce mertebesini temsil eder. Bu durum, sâlikin kendi nefsini Hakk'ın rızası uğruna feda etme azmini sembolize eder.

Terzibaba Geleneğinde Hz. İsmâîl

Terzibaba geleneğinde Hz. İsmâîl (a.s.), özellikle veled-i kalb kavramıyla derin bir ilişki içinde ele alınır. O, sadece Hz. İbrâhîm'in biyolojik oğlu değil, aynı zamanda kalbin, yani sırrın ve bâtınî hakikatlerin zuhuru olan manevî evlat makamının da remzidir. Terzibaba'nın açıklamalarında, Hz. İsmâîl'in Kâbe'nin inşâsındaki rolü, sâlikin kendi kalbini ilâhî tecellilere açma ve onu Hakk'ın evi kılma çabası olarak yorumlanır.

Terzibaba, Hz. İsmâîl'in kurban edilme hadisesine de önemli bir vurgu yapar. Bu hadise, sadece bir peygamber kıssası olmanın ötesinde, sâlikin seyr-ü sülûkunda yaşayacağı nefsini kurban etme tecrübesinin bir misalidir:

"Burada ilâhî esmaların giyilmesi ve giydirilmesi meselesi açıklanarak, bâtınen şirkin ne olduğu tarif edilir. Hz. İbrahim’in (a.s.) oğlu Hz. İsmail (a.s.) ile birlikte Kâbe’yi inşa etmesi, Hz. İsmail’in kurban edilmesi emri meseleleri, veled-i kalb bağlamında değerlendirilerek çok dikkat çekici yorumlar getirilir." (Aşk ve İrfân Yolunda)

Bu alıntı, Hz. İsmâîl kıssasının sadece zahiri bir olay olmadığını, bâtınî şirkin terk edilmesi ve ilâhî esmalarla donanma sürecinde veled-i kalbin kurban edilişinin ne anlama geldiğini açıklar. Kalbin, Hakk'tan gayrı her şeye olan bağlılığını kesmesi, yani nefsanî arzuları kurban etmesi, hakiki tevhidin şartıdır. Terzibaba'nın bir başka yerde ifade ettiği gibi:

"Hz. Allah c.c İbrâhîm (a.s.) a koçu göndererek oğlu İsmâîl’i kûrb’ân etmekten kurtardığı zaman bir öğle vakti idi, İbrâhîm (a.s.) ın imtihan olduğu şeylerden biri oğlunu kûrb’ân etme mes’elesi’dir, ki bir öğle vaktinde olduğu için öğle namazını İbrâhîm" (Bakara Sûresi)

Bu, ilâhî imtihanın derinliğini ve Hz. İbrâhîm'in teslimiyetinin büyüklüğünü gösterirken, aynı zamanda sâlikin kendi iç dünyasında karşılaştığı zorlu sınavlarda nasıl bir duruş sergilemesi gerektiğine işaret eder. Koçun gönderilmesi, ilâhî rahmetin ve lütfun bir tecellisidir; teslimiyetin karşılıksız kalmadığının bir nişanesidir.

Hz. İsmâîl'in "sâdıku'l-va'd" vasfı da Terzibaba geleneğinde önemli bir yer tutar. Bu, sadece sözde değil, hal ve fiilde de sadakat göstermenin, ilâhî ahde vefânın bir ifadesidir:

"Hak İsmâîl (a.s.)ı sâdıku'l-va'd olmasıyla sena eyledi. İmdi yalnız sâdıku'l-va'din gayri bakî kalmadı." (TB. Kelime-i İsmâîliyye & Ya'kûbiyye)

Bu ifade, Hakk'ın nazarında kalıcı olanın, vaadine sadık kalanlar olduğunu vurgular. Sâlik için bu, Hakk'a verdiği kulluk sözüne, tasavvuf yolundaki ahdine vefasını sürdürmesi anlamına gelir.

Terzibaba, Kâbe'nin inşâsını da Hz. İsmâîl'in manevî şahsiyetiyle ilişkilendirir. Kâbe, Hakk'ın evi olarak kalbin bir temsilidir ve bu kalbin inşâsında veled-i kalbin varlığı zaruridir:

"Kerîme'nin tatbikatı ve yaşantısı vardır ancak orada birde İsmail olan 'veled-i kâlp' vardır onun da yetiştirilmesi lâzımdır ki beyt'in inşasında oda bulunsun. bu zuhuratın bulunduğu yer ve mertebesi 'Tevhid-i ef'al' dir ancak diğer köşeler mertebelerde belir" (Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi (Cilt 2))

Bu alıntı, sâlikin kendi iç dünyasında bir "beyt" yani bir kalp inşa ederken, veled-i kalb olan İsmâîl'i (yani saf, arınmış, Hakk'a teslim olmuş manevî evladını) yetiştirmesi gerektiğini anlatır. Bu inşa süreci Tevhid-i ef'al mertebesiyle başlar ve diğer tevhid mertebelerinde de devam eder.

Hz. İsmâîl'in Kâbe'den putları çıkarma gayreti de Terzibaba tarafından, kalbin Hakk'tan gayrı her türlü bağdan, yani bâtınî putlardan arındırılması çabası olarak ele alınır:

"(a.s.) Kabe’den putları çıkarmak için çok uğraşmış, Kabe’yi İsmail ile birlikte yaptıktan sonra Şam’a gidip geldiğinde putperestler orasına hakim olmuşlar, putları içerisine doldurmuşlar, İbrahim (a.s.) buna çok üzülmüş, ne yapsam da şu putları kırdırsam diye" (TB. Kelime-i İshâkiyye)

Bu, sâlikin kalbindeki dünyevî bağları, nefsanî arzuları ve şirk unsurlarını temizleme mücadelesini simgeler. Kâbe'nin putlardan arındırılması, kalbin tam anlamıyla tevhid makamına ulaşması demektir.

Kavramlar Ağında Hz. İsmâîl

• Hikmet: Hz. İsmâîl, İbn Arabî'nin Füsûs'unda "hikmet-i aliyye" ile ilişkilendirilir. Bu yüce hikmet, ilâhî iradeye mutlak teslimiyetin ve sadakatin bir sonucudur. Sâlikin kendi nefsini Hakk'ın rızasına feda etme basiretini temsil eder.
• İsmâîl Fassı: Füsûsu'l-Hikem'de Hz. İsmâîl'e ayrılan bölümün adıdır. Bu fass, Hz. İsmâîl'in sâdıku'l-va'd vasfı üzerinden ilâhî vaade sadakat ve tam teslimiyetin sırlarını açar.
• Veled-i Kalb: Terzibaba geleneğinde Hz. İsmâîl, kalbin manevî evladı olarak görülür. Bu, sâlikin kendi kalbinde yetiştirdiği, nefsanî arzulardan arınmış, Hakk'a teslim olmuş manevî varlığı ifade eder. Kâbe'nin inşâsı, bu veled-i kalbin yetiştirilmesiyle mümkündür.
• Sadakat ve Teslimiyet: Hz. İsmâîl'in kurban edilme hadisesi ve "sâdıku'l-va'd" vasfı, tasavvuf yolundaki en temel erdemlerden olan ilâhî iradeye tam sadakati ve koşulsuz teslimiyeti temsil eder.

Kütüphanedeki Kaynaklar

1. TB. Kelime-i İshâkiyye — Terzibaba - Necdet Ardıç: Hz. İsmâîl'in Kâbe'den putları çıkarma mücadelesi bağlamında, kalbin arınması üzerine önemli yorumlar içerir.
2. TB. Kelime-i İsmâîliyye & Ya'kûbiyye — Terzibaba - Necdet Ardıç: Hz. İsmâîl'in "sâdıku'l-va'd" vasfının tasavvufî anlamını ve ilâhî vaade sadakatin ehemmiyetini açıklar.
3. Aşk ve İrfân Yolunda — Terzibaba - Necdet Ardıç: Hz. İsmâîl'in kurban edilmesi ve Kâbe'nin inşâsı kıssalarını veled-i kalb kavramı üzerinden derinlemesine yorumlar.
4. Altı Peygamber - Hz.İbrahim (a.s) Halillullah — Terzibaba - Necdet Ardıç: Hz. İbrâhîm'in dualarında Hz. İsmâîl'den bahsedilmesi ve bu peygamberin ilâhî lütuf oluşu bağlamında bilgiler sunar.
5. DVT-C001 (Ses Kaydı) — Terzibaba - Necdet Ardıç: Aşk ve İrfân Yolunda kitabındaki yorumlara paralel olarak, Hz. İsmâîl kıssasının bâtınî manalarını sesli olarak aktarır.
6. Bakara Sûresi — Terzibaba - Necdet Ardıç: Hz. İbrâhîm'in Hz. İsmâîl'i kurban etme imtihanının tasavvufî boyutlarını ve ilâhî rahmetin tecellisini ele alır.
7. Sohbet Arası Sohbetler CD 5 (2001) — Terzibaba - Necdet Ardıç: Kâbe ve hac menasikleriyle ilişkili olarak Hz. İsmâîl'in mirasına ve manevî yankılarına değinir.
8. Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi (Cilt 2) — Terzibaba - Necdet Ardıç: Veled-i kalb olan İsmâîl'in kalbin inşâsındaki vazgeçilmez rolünü ve Tevhid-i ef'al mertebesiyle ilişkisini açıklar.

Değerlendirme

Hz. İsmâîl (a.s.), Terzibaba öğretisinde basit bir peygamber kıssasının ötesinde, sâlikin kendi iç dünyasında gerçekleştirmesi gereken köklü bir dönüşümün, mutlak teslimiyetin ve ilâhî vaade sadakatin canlı bir timsalidir. O, kalbin putlardan arındırılması, veled-i kalbin yetiştirilmesi ve Hakk'a adanmış bir hayatın nasıl yaşanacağının bir modelidir. Bu bağlamda, Hz. İsmâîl'in kıssası, her sâlik için kendi iç Kâbe'sini inşa etme ve nefsini ilâhî iradeye teslim etme yolunda bir rehber niteliğindedir. Okuyucu, bu makalede sunulan bilgileri Terzibaba'nın eserlerinde daha derinlemesine inceleyerek kendi seyr-ü sülûkunda ilham bulabilir.