Hz. Şu'ayb (a.s.)

Hz. Şu'ayb, Medyen halkına gönderilmiş bir peygamber olup, tasavvufî irfan geleneğinde özellikle ölçü ve tartıda adâletin, ahde vefanın ve Hakk ile halk arasındaki doğru münasebetin remzi olarak görülür. İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem adlı eserinde ona özel bir fass ayrılmış olması, onun hikmetinin derinliğini gösterir. Terzibaba geleneğinde ise Hz. Şu'ayb, peygamberlerin seyr-i sülûkunda önemli bir durak, özellikle Hz. Mûsâ'nın mânevî terbiyesinde mürşidlik makamını temsil eden mübarek bir zât olarak yerini alır. Kütüphanemizde onunla ilgili pek çok kıymetli bilgiye ulaşmak mümkündür.

Kur'ân-ı Kerîm'deki Yeri

Hz. Şu'ayb'ın ismi Kur'ân-ı Kerîm'de özellikle Medyen halkına gönderilişi ve onlara yaptığı tebliğler bağlamında zikredilir. Medyen halkı, ölçü ve tartıda hile yapmaları, insanları aldatmaları ve yeryüzünde fesat çıkarmalarıyla bilinirlerdi. Hz. Şu'ayb, onları bu kötü fiillerden vazgeçmeye, Hakk'a dönmeye ve adâletle muamele etmeye çağırmıştır. Kur'ân, onun kavmiyle olan mücadelesini ve kavminin ona karşı gösterdiği direnişi birçok sûrede anlatır.

Örneğin, A'râf Sûresi'nde kavminin ileri gelenlerinin ona ve inananlara karşı gösterdiği düşmanca tavır şöyle dile getirilir: "Kavminden ileri gelen kibirliler dediler ki: 'Ey Şu'ayb! Ya mutlaka seni ve seninle beraber inananları kentimizden çıkarırız, ya da dinimize dönersiniz!' Dedi ki; 'İstemesek de mi (bizi yurdumuzdan çıkaracak veya dinimizden döndüreceksiniz?)'" (A'râf, 7/88). Bu âyetler, peygamberlerin davet yolunda karşılaştıkları zorlukları ve iman ehlinin sebatını gözler önüne serer.

Yine Şu'arâ Sûresi'nde Hz. Şu'ayb'ın kavminin helâk edilişi şöyle anlatılır: "Bunun üzerine hemen onları, o sarsıntı yakaladı, yurtlarında diz üstü çökekaldı" (Şu'arâ, 26/189). Bu ve benzeri kıssalar, tasavvufî açıdan bakıldığında, yalnızca geçmiş milletlerin tarihî olayları değil, aynı zamanda nefsin kötü sıfatlarıyla mücadelenin ve Hakk'ın adâletinin tecellîlerinin birer işareti olarak okunur. Hûd Sûresi'nde de Nuh, Hud, Salih, İbrahim, Lut ve Musa peygamberlerin kıssaları arasında Hz. Şu'ayb'ın hikayesi yer alır. (Hûd, 11/84-95). Ankebût Sûresi'nde ise Nûh, İbrâhim, Lût ve Şu'ayb peygamberlerle ilgili kıssaların ibret alınması gereken yönleri özetlenir. (Ankebût, 29/36-37).

Füsûsu'l-Hikem'deki Fassı ve Hikmeti

Muhyiddîn İbnü'l-Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem adlı eserinde Hz. Şu'ayb'a ayrılan fass "Kelime-i Şu'aybiyye'de Mündemic Olan Hikmet-i Kalbiyye" başlığını taşır. Bu fass, Hz. Şu'ayb'ın hikmetinin kalple olan derin bağına işaret eder. Kalb, tasavvufta ilâhî tecellîlerin aynası, Hakk'ın nazargâhı ve hakikatleri idrak etme mahallidir.

İbn Arabî Hazretleri, bu fassda, kalbin Cem makamındaki işlevini ve zıtların birliğini idrak etme kapasitesini vurgular. Kalbin hem sevinci hem de hüznü bir arada barındıran, sürekli dönüşen bir mahiyetine dikkat çeker. Terzibaba'nın şerhlerinde de bu konu işlenirken şöyle buyrulur: "Yakinen bil ki, câm-ı Cem dedikleri senin kalbindir. Şâdi ve gamın mustakarrı senin kalbindir. Yani gamlanmanın ve hoşluğun yeri yine senin kalbindir." (En'âm Sûresi, Muhyiddin Arabi Hazretleri, Fusus’ül Hikem Şuayb (a.s) fassında ki hikmeti açıklarken). Bu ifade, kalbin bütün zıtları kuşatan genişliğini ve Hakk'ın tecellîlerini her veçhesiyle kabul edişini anlatır. Hz. Şu'ayb'ın hikmeti, kalbin bu genişliğini ve değişkenliğini idrak etme, Hakk'ın her tecellîsine açık olma ve böylece adâletin hakikatine erme yolunu gösterir.

Terzibaba Geleneğinde Hz. Şu'ayb

Terzibaba geleneğinde Hz. Şu'ayb (a.s.), özellikle Hz. Mûsâ'nın mânevî terbiyesinde üstlendiği mürşid rolüyle öne çıkar. Hz. Mûsâ'nın Mısır'dan kaçışı sonrası Medyen'e sığınması ve orada Hz. Şu'ayb ile karşılaşması, bir sâlikin kâmil bir mürşide teslimiyetinin ve onun terbiyesinden geçişinin güzel bir örneğini sunar.

Terzibaba, bu karşılaşmayı bir nevi mânevî eğitim süreci olarak tasvir eder:

"Mısırdan kaçtıktan sonra Şuayb'ın (a.s.) mülküne vardı orada kızlarına hayvanların sulanmasında yardım etti. Mısır topraklarında iken tehlikedeydi çünkü orada kısas hükmü vardı. Öldürme olayını nefsinden zannederek ve de bu o" (TB. Kelime-i Mûseviyye & Hâlidiyye).

Burada Hz. Mûsâ'nın nefsinden kaynaklandığını düşündüğü bir olayın ardından kaçışı ve Hz. Şu'ayb'ın yanına varması, sâlikin nefs muhasebesi yapıp, mânevî bir sığınak arayışını simgeler. Hz. Şu'ayb'ın, Hz. Mûsâ'ya hem dünyevî hem de uhrevî anlamda rehberlik etmesi, mürşidin öğrencisine olan kapsamlı desteğini gösterir.

Terzibaba, Hz. Mûsâ'nın Hz. Şu'ayb'ın yanında geçirdiği dönemi, onun mânevî olgunlaşma sürecinin başlangıcı olarak görür:

"i eğitim süresinin başlangıcında ki halleridir. Daha sonra (Şuayb) (a.s.) yanında kalarak o kendisinin şeyhi ve eğiticisi olmuştur. Onun yanından ayrılıp tekrar mısıra giderken bir ağaçtan kendisine seslenildiğinden sonra 'Mûsâ' (a.s.) olmaya başlamıştır ki b" (Kasas Sûresi).

Bu ifadeler, Hz. Şu'ayb'ın Hz. Mûsâ için sadece bir kayınpeder değil, aynı zamanda bir "şeyh" ve "eğitici" olduğunu açıkça ortaya koyar. Mûsâ (a.s.)'nın, Medyen'de on yıl boyunca koyun gütmesi, riyâzetin ve sabrın bir sembolü olarak tasavvufî terbiyede önemli bir yer tutar. Bu süre zarfında Hz. Mûsâ, hem nefsini terbiye etmiş hem de ilâhî sırların tecellîlerine hazırlanmıştır. Hz. Şu'ayb'ın terbiyesinden geçtikten sonra Tûr dağında Hakk'ın kelâmına mazhar olması, mürşid terbiyesinin Hakk'a vuslat yolundaki ehemmiyetini gözler önüne serer.

Hz. Şu'ayb'ın mucizelerinden olan "taşların koyun olması" ise (Şu'arâ Sûresi), maddî âlemdeki kanunların dahi Hakk'ın kudreti karşısında nasıl değişebileceğinin, zahirî imkânsızlıkların bâtınî hakikatler önünde nasıl eriyip gideceğinin bir göstergesidir. Bu, aynı zamanda sâlikin iç âlemindeki katılıkların, mürşidin himmetiyle ve Hakk'ın lütfuyla nasıl yumuşayıp hayra dönüşebileceğine de bir işarettir.

Kavramlar Ağında Hz. Şu'ayb

Hz. Şu'ayb'ın tebliğleri ve yaşamı, tasavvufî birçok temel kavramla ilişkilidir:

Adâlet: Hz. Şu'ayb'ın kavmine ölçü ve tartıda adâletli olmalarını emretmesi, sadece ticari bir ahlâk değil, aynı zamanda Hakk'ın mîzanına riâyet etme, her şeyi yerli yerine koyma ve dengeyi gözetme ilkesini temsil eder. Bu, sâlikin hem kendi nefsiyle hem de âlemle olan ilişkisinde adâletli olmayı şiar edinmesinin bir göstergesidir.
Sıdk (Doğruluk): Medyen halkının yalancılık ve hilekârlıkla itham edilmesi karşısında Hz. Şu'ayb'ın daveti, sözde ve fiilde doğruluğu, yani sıdkı vurgular. Sıdk, tasavvuf yolunda Hakk'a karşı samimiyetin ve hakikate uygunluğun temelidir.
Tevhîd: Hz. Şu'ayb'ın kavmini yalnızca bir olan Allah'a kulluk etmeye çağırması, Tevhîd inancının özünü oluşturur. Bu, zahirî çokluk içinde dahi Hakk'ın birliğini görme ve her şeyi O'na nispet etme anlayışıdır.
Hikmet-i Kalbiyye: İbn Arabî'nin ona atfettiği bu hikmet, kalbin ilâhî hakikatleri idrak etme, zıtları birleştirme ve her tecellîyi Hakk'tan bilme yeteneğini ifade eder. Bu, sâlikin kalbini saf ve berrak tutarak ilâhî ilhamlara açık hale getirmesidir.
Mürşid-Mürid İlişkisi: Hz. Mûsâ'nın Hz. Şu'ayb'ın terbiyesine girmesi, tasavvuftaki Mürşid-mürid ilişkisinin en güzel örneklerindendir. Kâmil bir mürşidin rehberliğinde sâlikin mânevî yolculuğunu tamamlaması ve Hakikat'e ulaşması bu ilişki sayesinde mümkün olur.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Sen Terzibaba İrfan Mektebi Dijital Kütüphanesi, Hz. Şu'ayb (a.s.)'ın hayatı, tebliğleri ve tasavvufî işlevi hakkında zengin kaynaklar sunmaktadır. Bu kaynaklar arasında öne çıkanlar şunlardır:

A'râf Sûresi — Terzibaba - Necdet Ardıç: Hz. Şu'ayb'ın kavmiyle olan mücadelesini ve tebliğlerini detaylandıran önemli bir kaynaktır.
Şu'arâ Sûresi: Hz. Şu'ayb'ın mucizeleri ve kavminin helâk edilişi hakkında bilgiler içerir.
Hûd Sûresi — Terzibaba - Necdet Ardıç: Peygamber kıssaları arasında Hz. Şu'ayb'ın yerini ve öğütlerini barındırır.
TB. Kelime-i Mûseviyye & Hâlidiyye — Terzibaba - Necdet Ardıç: Hz. Mûsâ'nın Hz. Şu'ayb ile karşılaşmasını ve onun terbiyesindeki rolünü anlatır.
TB. Kelime-i Sâlihiyye & Şuaybiyye — Terzibaba - Necdet Ardıç: İbn Arabî'nin Füsûsu'l-Hikem'indeki Şu'ayb fassının şerhi ve Terzibaba'nın bu konudaki bakış açısını sunar.
Altı Peygamber - Hz.Musa (a.s) Kelimullah — Terzibaba - Necdet Ardıç: Hz. Mûsâ'nın Hz. Şu'ayb'ın yanında geçirdiği on yıllık süreyi ve bunun mânevî anlamını açıklar.
Kasas Sûresi — Terzibaba - Necdet Ardıç: Hz. Şu'ayb'ın Hz. Mûsâ'nın şeyhi ve eğiticisi olarak üstlendiği rolü vurgular.
En'âm Sûresi: İbn Arabî'nin Hz. Şu'ayb fassında kalbin Cem makamına dair açıklamalarına yer verir.

Değerlendirme

Hz. Şu'ayb (a.s.), Terzibaba öğretisinde yalnızca Medyen halkına gönderilmiş bir peygamber olmanın ötesinde, mânevî terbiyenin, adâletin ve kalbin hakikatleri idrak etme gücünün mücessem bir örneğidir. Onun kıssası, sâlikin nefsiyle mücadelesinde sıdk ve adâlet üzere olmanın, Hakk'ın mîzanına riâyet etmenin ve kâmil bir mürşidin rehberliğine teslim olmanın önemini anlatır. Hz. Şu'ayb, kalbini Hakk'ın tecellîlerine açan, zıtları Cem makamında birleştiren ve böylece ilâhî hikmetlere eren salik için yol gösterici bir modeldir. Onun hikmeti, günümüz insanına da iç ve dış âleminde dengeyi bulma, adâletle yaşama ve kalbinin derinliklerindeki hakikate ulaşma yolunda ışık tutmaya devam etmektedir.