Kutub
Zamanın en büyük velisi. Manevi alemin merkezi.
Tanım
Kutub, lügatte "değirmen taşının mihveri, ekseni" anlamına gelir. Tasavvuf terminolojisinde ise zamanın en büyük velisi, ricâlü'l-gayb hiyerarşisinin başında yer alan ve âlemin manevî idaresinin döndüğü ekseni temsil eden zâttır. Her devirde bir tane bulunur ve "Kutbü'l-aktâb" (kutupların kutbu) diye de anılır.
Mertebeleri
Tasavvuf geleneğinde kutub birkaç mertebede zikredilir:
- Kutbü'l-aktâb / Kutb-ı Medâr: Âlemin ekseni; her dönemde bir tanedir.
- Kutbü'l-irşâd: İrşadın kendisinde toplandığı kutub — bâtınen tüm sâliklere feyz verir.
- Kutbü'l-ğavsi'l-âzam: Ğavs makamıyla kutbiyeti cemeden zât; Abdülkâdir Geylânî'ye nisbet edilir.
İbn Arabi / Tasavvuf Geleneği
İbn Arabi Fütûhât'ın 73. bâbında ricâlü'l-gayb hiyerarşisini detaylıca anlatır: Kutub — iki İmâm — dört Evtâd — yedi Abdâl — kırk Nücebâ — üç yüz Nukabâ. Kutbun kalbi Hz. Peygamber'in kalbi üzeredir; ona "Muhammedî meşrep" galiptir. Bu sistem ayrıca Hakîm Tirmizî'nin Hatmü'l-Evliyâ eserinde temellendirilmiştir.
Hadis
Hadis kaynaklarında açıkça "kutub" terimi geçmese de, "Ümmetimde Benî İsrâil'in peygamberleri mesabesinde âlimler/veliler vardır" mealindeki rivayetler bu hiyerarşinin delili sayılır.
Tarikat Geleneği
- Kādiriyye'de Abdülkâdir Geylânî (ö. 561/1166) "Sultânü'l-evliyâ" ve kutub kabul edilir.
- Nakşibendîlerde silsile-i zeheb içindeki her halife zamanının kutbu sayılabilir.
- Sühreverdiyye ve Rifâîlik gelenekleri de kendi pîrlerini kutub olarak tanır.
İlgili Kavramlar
Kaynaklar
- Hakîm Tirmizî, Hatmü'l-Evliyâ
- İbn Arabi, el-Fütûhâtü'l-Mekkiyye (bâb 73)
- Şa'rânî, et-Tabakâtü'l-Kübrâ
Bu Kavram'in Gectigi Eserler

Ahmet Avni Konuk
18x“tır. Mesnevî-i Şerîf'in şerh-i Arabîsi olan Menhec-i Kavî'de bu kıssanın rumûzu şöyle izâh olunur: “Tilki”den murâd hilekâr adam ve “arslan”dan murâd, şeyh-i nâkıs ve “eşek”ten murâd, ahmak sâlik ve “”
Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10

Nusret Tura
8x“.... Allah-zat, isminin zuhur mahalli, “Kutbul a’zam, Rahman sıfat mertebesinin zuhur mahalli, Kutbul aktap ve Rahim esmâ mertebesinin zuhur mahalli ise Kutbul irşattı...”
164 2 Esmâ’ül Hüsna

Ahmed Avni Konuk
4x“Ve her bir isim, bu ism-i camiin altındadır; ve "kutbu'l-aktab"dan "abdâl"ın yardım istemesine sebep budur. Ve Hz. Mevlânâ “abdâl”dan olmasının delili budur ki; Nefehâtü'l-Üns'te zikredilmiştir ki, bir cemaat Hz. Mevlânâ'dan namazda imamlık yapmasını rica ettiler ve Şeyh Sadreddin-i Konevî hazretleri o cemaat içinde idi.”
Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3

Ahmed Avni Konuk
4x“Şerefli beyitte anılan "kutub"dan maksat, "kutbu'l-aktâb" (kutubların kutbu) olan şerefli zât değildir. Fenâ (yok olma) ve bekâ (varlıkta kalma) mertebelerini elde etmiş ve ilâhî izinle halkı doğru yola iletmekle görevli olan "kutb-ı irşâd"dır (irşad kutbu).”
Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 4

Terzibaba - Necdet Ardıç
3x“Tasavvufta mutlak olarak kutub dendiği zaman en büyük veli, insân-ı kâmil ve hakikati Muhammediyye anlaşılır. Abdürrezzak el kaşâni ise kutbu, âlemde Allahın nazargahı olan yegâne veli diye açıklamış, bu velinin Hz Muhammedin nübüvvetinin bâtını olduğunu belirterek bu mertebenin ancak Hz.”
108 3 Ru ya Mana Alemi Terzi Baba ile ilgili zuhuratlar

Terzibaba - Necdet Ardıç
3x“...cak Hz. peygamberin en kâmil varislerine ihsan edildiğini belirterek, bu makamın aynı zamanda, hatemü nübüvvetin, manevi hüviyetini temsil eden, hatemül veli, olduğu belirtilir. Bu konu hakkında Cürcâni de...”
39 Terzi Baba 2

Ahmet Avni Konuk
3x“Yani, oluş ağacının ham meyveleri olan bütün insan bireyleri, görünen ve manevî olan gıdalarda kutbu'l-aktâb (kutubların kutbu, en büyük kutub) olan insân-ı kâmilin feyiz yağmuruna susamıştır ve onlara gelen imandan ve küfürden görünen ve manevî olan gıdalar dahi, o kutbu'l-aktâbdan kuvvet ve gelişme bulurlar. Çünkü Hakk'ın bütün isim ve sıfat tecellileri kutbu'l-aktâbın eliyle dağıtılır.”
Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 12

Ahmet Avni Konuk
3x“Ya'ni, "Benim köş- küm yerde olduğu hâlde vücûd-ı şerîfin sebebi ile gökyüzü üzerine efdal olsun! Zîrâ zamânın dönmesini ve hareketini vücûda getiren arzın kutbusun ve ben köşkümde kutub olan zât-ı şerîfini gördüm!" 1180. O muhterem itabdan dolayı ona dedi: "Ben seni görmek için gelmedim!”
Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 11

Ahmet Avni Konuk
2x“biiyye ve unsuriyye C. XI 257 kuvâ-yı tabliyye-i ilâhiyye C. XI 64 kuvâ-yı ulühiyyet ©. XI 65 : kuvâ-yı unsuriyye 0. HI 66; C.IX 0 kuvâ-yı zâhire C. 111 358; 0. VI 324 kuvâ-yı zâhire nüru ©. 111 359 k”
Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 13

Terzibaba - Necdet Ardıç
2x“Ne söyledi? Namazı şöyle kılın, iman edin, böyle yapın. Maşallah. Onu imamlar da yapıyor kardeşim. O irşadı imamlar da yapıyor. Senin Kutbül İrşad, irşadın kutbu olduğunu nerden anlayacağız? Söyledin mi bana, Hakk’dan bir sır getirdin mi?”
146 14.cd 2003 Sohbet Arasi Sohbetler

Ahmed Avni Konuk
2x“Bilcümle ehl-i âleme füyûzât-ı ilâhiyye, onun kalb-i şerîfinden tevzî olunur. Ona “kutbu'l-aktâb” dahi derler. Şecere-i kevnin semere-i yegânesidir. “Parlamak”dan murâd feyz-i mukaddestir; zîrâ feyz-i ilâhî iki nevi'dir.”
Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2

Abdulkerim Cili
2x“İki kitab için anlatılan bu manaları anla… Her iki eserdeki hitapların muhatabını da seç… ...Ve böylece, remizleri çöz; hazineyi bul… KUTB-U ACAİB'den murad: işaret kabul eden bir varlıktır. FELEK'ÜL-GARAB'dın murad ise… bunda hazır sırlardır…”
113 1 İ̇nsân-I Kâmi̇l

Terzibaba - Necdet Ardıç
2x“Şimdi Gavs daha üstün, Kutup da onun yardımcısıdır, Kutb-ul Aktab, Kutb-ul İrşad diye iki görevlisi olduğu söylenir. Yani Kutub diyelim ki amir müdür, yanında bir sağında bir solunda Kutb-ul Aktab katib. Bütün peygamberler Hz peygamberin zuhurlarından bir zuhurdur.”
140 8 2002 10 CD Sohbet Aras Sohbet

Ahmed Avni Konuk
2x“" hitâbı vârid olur. Nitekim Menâkıb-ı Sipehsâlâr'da mezkûrdur ki, bir-gün Cenâb-ı Mevlânâ efendimiz âlem-i gaybda bir kutub gördü ki, “yâ Rab, yâ Rab!" der idi. Bir hadde kadar ki, yerin ve göğün eczâsı ve ervâh-ı ulviy-ye ve süfliyye ona muvâfakaten "yâ Rab" dediler.”
Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1

Ahmed Avni Konuk
2x“Eğer bu yolun ve marifetlerin zevki senin nefsinde hâsıl olsaydı, imkânsız görüp inkâr etmezdin." Cem'iyyet-i esmâiyyeye mazhar olan kutub, senin bu i'tirâzına cevâben sana der ki: "Ey gevşek ve zayıf halli olan kimse, bu sözler senin hâlinin fevki olduğu için, sana muhâl gelir.”
Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 6

Terzibaba - Necdet Ardıç
“) hazretleri Bi-ser-nâme’sinde şöyle buyururlar: “Ahmed bu âlem-i şehâdette ahaddir, ey iş adamı! Hakk’ın sırrını sana açıkça söylüyorum.” Ve kutub hakîkat-i muhammediyyenin hâmili ve vâris-i kâmil olduğundan ona yardım Hakk’a yardımdır. Ma’nâ-yı beyt: Ey mürîd, senin kutba olan hizmet-i zâhiriyyen, yine senin kendi nefsine yardımın ve muâvenetindir.”
251 47 28 Kur Ker Yol Muhammed sav Suresi Murat Deruni

Terzibaba - Necdet Ardıç
“Saatlerce, dinleyenleri hayretten hayrete düşürdükten sonra aldıkları emir mucibince, "kademi âlâ rakabeti külli evliyaullah-ı tealâ (oturdukları yer yüksek olduğundan), bütün evliyalar ayaklarımın hizasına kadar boyun eysinler" demişler. Bu suretle Kutb-ül Aktab mevkiinde olduklarını ilan etmişler. Camiide herkes boyun bükmüş, eğilmiş. Hatta Şam'da, Horasan'da, Medine'de ve daha birçok şehirlerde dervişleriyle...”
234 22 27 Kur Ker Yol Hac Sûresi Murat Deruni

Ahmed Avni Konuk
“Bunlar kalb-i Muhammedî üzere vâki' olup, mazhar-ı hakikat-ı muhammediyye olmuşlardır. Lakin o halde henüz hâl-i keşifde olmadığından, kendisinin kutub olduğundan haberi yok idi." 1832. "Onun adı nedir?" "Onun adı Ebu'l-Hasan'dır" dedi. Onun hilyesini kaşından ve çenesinden açık söyledi.”
Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 7

Nusret Tura
“Ebülvakit bu zat-ı şeriftir. Kutb-u âlem makamıdır. 7- Fenaî kül, mahvı kül olur, bu kimse hiçbir makamda muttasıf değildir. Ne ilim ne de marifet ne müşahede, hepsi müzmahil olmuştur.”
84 Hikâyeler – Vecizeler – Atalar sözü

Nusret Tura
“İnsanın da âşıklık ve mâşûkluk hali vardır. Nâz ve niyâz zamanı vardır. İşte bunlar hattâ müsbet menfi iki kutub arasındaki bütün sıfatlar hep bir tek varlığın, ALLAH'ın sıfatlarıdır. Bütün bu haller aynı zamanda insanın sıfatlarıdır.”
85 Karagün Dostuyum (ii)

Muhyiddin İbnü'l-Arabi
“...îl eden seyyârâta nazaran mahall-i kutb ve küre-i arza nazaran dördüncü felektir. Şöyle ki: Birincisi medâr-ı Arz, ikincisi medâr-ı Zühre, üçüncüsü medâr-ı Utârid v...”
Kelime-i İlyâsiyye'de Mündemic Olan Hikmet-i İnâsiyye

Muhyiddin İbnü'l-Arabi
“Alemde maʼnâ hasebiyle tasarrufu, kutub hakkındaki tasarrufu gibidir; ve sûret hasebiyle tasarrufu, selâtîn hakkındaki tasarrufu gibidir. Bu da iki nevi'dir: Birincisi hilâfete makrûn olur. İkincisi hilâfete makrûn olmaz. Velâyet-i muhammediyyenin ikinci nev'i, tasarruf-ı sûrî ve manevî beynini câmi' olmaz.”
Kelime-i Şîsiyye'de Mündemic Olan Hikmet-i Nefsiyye

Terzibaba - Necdet Ardıç
“Soru: Bunu da şunun için sordum, Veysel Karani’nin peygamberimizi görmemesi annesine izninden değil de, kutubluk görevinin devam etmesi için görülmemiştir demiştiniz de o yönden merak ettim… İşte o, Efendimizden evvel ona verilen bir lakap yani İslamiyet gelmezden evvel o günün haliyle kendisine verilen ve mertebe-i Muhammedi’nin kendinden evvel gelen zuhurlarından bir zuhur o.”
153 21 10.cd Sohbet Arasi Sohbetler

Muhyiddin İbnü'l-Arabi
“Binâenaleyh mûcib-i hayret olan taaddüdât dahi mürtefi' olur; ve taayyünât-ı kesîre perdelerinin karanlığı çöktüğü vakit hayrete düştükleri hâlde dururlar, yürümezler ve kat’-1 merhale etmezler; ve hayrette olanlar ise devrederler; ve hareket-i devriyye ise kutub etrafındadır, ondan ayrılmaz. Binâenaleyh onun devrinin [3/51] evveli ve âhiri yoktur. ✨ ✨ Sade Türkçe flash O "övülmüş hayret"...”
Kelime-i Nûhiyye'de Mündemic Olan Hikmet-i Subbûhiyye

Ahmed Avni Konuk
“Fakat ârif olanların iyi ve sâf olan can kulakları, bu vesveselerin ve ilkāâtın doğrusunu alıp, eğrisini atarlar. 2188. Kutub ve deryâ-yı safânın şehenşâhı olan Mustafa bize doğru buyurmuştur. Dâire-i vücudun kutbu ve deryâ-yı safâ olan âlem-i ervâhın şehenşâhı ve "Ebu'l-ervâh" bulunan Muhammed Mustafa (sallallâhü aleyhi ve sellem) Efendimiz hazretleri bize doğru buyurmuştur: ✨ ✨ Sade...”
Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 5

Terzibaba - Necdet Ardıç
“Yaklaşık bir hafta süren konferans serilerini tamamlarken Magosa’da öğretim görevlisi olarak bulunan Kadir Atlansoy hoca ile buluştuk. Kendilerinden burada “Kutub Osman Efendi” olarak bilinen Osman Fazlı İlâhî hazretlerini ziyaret etmek istediğimi rica ettim. Akşamüstü özel arabasıyla bizleri türbe-i şeriflerinin bulunduğu yapının yakınına götürdü.”
Bir Salikin Seyr Yol Hikayesi 2

Ahmet Avni Konuk
“" Ve cenâb-ı Şeyh-i Ekber hazretleri de, et-Tedbîrâtü'l-İlâhiyye fi Islâh-i Memleketi'l-İnsâniyye kitabının girişinde buyururlar ki: فالقطب معلوم غير معين وهو خليفة الزمان ومحل النظر والتجلى و منه تصدر الآثار على ظاهر العالم وباطنه وله يرحم من يرحم ويعذب من يعذب وله صفات ان اجتمعت في خليفة عصر فهو القطب وعليه مدار الامر الالهى وان لم تجتمع فهو غيره ومنه تكون المادة لملك ذلك العصر yani, "Kutub, bilinen ama tayin...”
Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 8

Ahmet Avni Konuk
“Beyt-i şerîfin hulasa-i ma'nâsı: "Yâ Rabbe'l-âlemîn, yeryüzünün bir cüz'ü olan bir cism-i beşeri ism-i zâtına mazhar edip onu yedi göğün misli yaparsın ve onu kutbiyet makāmında oturtursun ve sair evliyâyı ve ulema-billâhı da göğün yıldızları gibi çoğaltırsın." Kutub ile sâir evliyâ hakkında I. cildin 2966 ve 2967 numaralı beyitlerinde de îzâhât vardır; ve bu beyt-i şerîfin ma'nâsında o beyitlerle irtibât vardır.”
Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 9

Terzibaba - Necdet Ardıç
“Akik taşı, rengini ondan alır. Yıldızların cisim olarak büyüğü, ziya menfeati yönünden efdali ve kemallisidir. “Kutb-ul evtab” ve “kutb-ul abdal” ın mertebesi ise "cediy" şimal yıldızı (oğlak) mertebesidir ki; insanların çoğunun gözünden gizlidir.”
08 Tuhfetul Ussaki

Nusret Tura
“Saatlerce, dinleyenleri hayretten hayrete düşürdükten sonra aldıkları emir mucibince, "kademi âlâ rakabeti külli evliyaullah-ı tealâ (oturdukları yer yüksek olduğundan), bütün evliyalar ayaklarımın hizasına kadar boyun eysinler" demişler. Bu suretle Kutb-ül Aktab mevkiinde olduklarını ilan etmişler. Camiide herkes boyun bükmüş, eğilmiş. Hatta Şam'da, Horasan'da, Medine'de ve daha birçok şehirlerde dervişleriyle...”
163 1 Esmâ’ül Hüsnâ

Muhyiddin İbnü'l-Arabi
“Yani güneş sisteminin kutbu güneştir, âli mekan olması da güneş sistemine itibaren alemlere itibaren âli mekan değildir. Çünkü ondan çok daha büyük güneşler olduğunu ilim söylüyor. Güneş kendi manzumesini teşkil eden gezegene nazaran yani gezegene göre mahalli kutup ve küreyi arza nazaran dördüncü felektir.”
191 Fusûsu’l-Hi̇kem

Terzibaba - Necdet Ardıç
“...biât etmesi gerekmektedir. Bu Allah’ın hükmüdür, diyerek de bu kadar ağır basmaktalar. Dedim: Kardeşim sen neden bahsediyorsun? Gel otur bakalım, konuşalım biraz. Ama demin hani konuşmanın özelliklerinde...”
151 19 12.cd 2006 Sohbet Arasi Sohbetler
Bilgiler
- era
- klasik
- arabic
- قطب
- domain
- tasavvuf
- related_to
- gavs,ricali-gayb,abdal,veli