Adl

Mesnevî-i Şerîf'te el-Adl

Bütün kâinatın yerli yerinde vazifesini yapması, Adl isminin bir gereğidir. Bu ismin zulmün, yani bir şeyi ait olduğu yerin dışına koymanın zıddı olduğu belirtilir. Bu bakımdan eminlik adalet, hıyanet ise zulümdür.

Alemin hey'et-i mecmûası kavâid-i mevzû'a-i ilâhiyye dâiresinde dönerek, bu kāideye tevfikan cemî'-i zerrât-ı kâinâtın vazîfelerini yerli yerinde yapmaları, Hak Teâlâ Hazretleri'nin güneş gibi olan Adl ism-i ilâhîsi iktizâsındandır. Bunun netîcesi olmak üzere toprak, ekilen tohumu kemâl-i emânetle kabûl ve terbiye eder.

— Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 1

Şerhlerde âhiret, Adl ve Hakem isimlerinin hükümlerinin tam olarak ortaya çıktığı yer olarak tanımlanır. Adl isminin gereği, herkese lâyık olduğunu vermek ve her hakkı sahibine ulaştırmaktır. Bu dünyada ilâhî sınırlar içinde yaşayanların karşılığının cennet, bu sınırları aşanların ise cehennem olması bu adaletin bir sonucudur.

Adl isminin bir diğer tecellî alanı da insan kalbidir. Bir şerhte, Allah vergisini bilen kâmil insanın kalbinin Adl isminin bir tecellî yeri olduğu, bedenin dengesini ve nefsin adaletini sağladığı ifade edilir.

Füsûsu'l-Hikem'de el-Adl

Dünyadaki amellerin karşılığının verilmesi ve insanların cennetlik veya cehennemlik olarak ayrılması için adaletin kurulması gerektiği, bunun da Adl ve Hakem isimlerinin eserlerinin ortaya çıkmasıyla mümkün olacağı belirtilir.

Halbuki فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ )Şûrâ, 42/7) [Bir tâife cennetde ve bir tâife cehennemdedir.] âyet-i kerîmesi mûcibince halk ikiye mün- kasim olmak lâzımdır; ve ikiye inkısâm ise ikāme-i adl olmadıkça mümkin değildir. Binâenaleyh sunûf-i mezkûre için teklîf ve teşrî' lâzımdır. Tâ ki bunlardan hangilerinin hangi ferîka iltihâk edeceği sâbit olsun; ve ism-i Adl ile ism-i Hakem'in eseri zuhûra gelsin!

— Kelime-i Üzeyriyye

Kelime-i Hûdiyye şerhinde, peygamberlerin davetinin bir yönü, insanları ism-i Câbir’den (zorlayan, cebreden) ism-i Adl’e çağırmak olarak açıklanır. Bu, noksanlıktan mükemmelliğe doğru bir davettir.

Ayrıca Cenâb-ı Hakk’ın Adl ve Hak isimleri gereği, bütün ilâhî isimlere kendi haklarını vermesi O’nun şanındandır. Bu yüzden ne Hâdî (hidayet veren) ismine ne de onun zıddı olan Mudil (saptıran) ismine bir öncelik tanır. Şerhe göre dünyadaki zıtlıkların ve kargaşa gibi görünen olayların sürmesinin sebebi, bu ilâhî denge ve adalettir.

Terzibaba Külliyatında el-Adl

Yûnus Sûresi tefsirinde Adl isminin tecellîsi, halka hizmet üzerinden anlatılır.

"Ya Ahmet" der "Cenâb-ı Allah'ın el-Adl ism-i şerifi vardır. Sen mahkemede bu isme lâyık olarak yerinde kararlar verirdin, taraf tutmazdın, bu da bir ibadet idi. Sen bu hayırlı vazifeden istifa ettin. Halka olan bu hayırlı hizmetinden çekildin, ben sana nasıl gözükürüm artık'’ buyurmuşlar, Ahmet Efendi tekrar müracaat ederek hâkimliğe başlamış ve arzusuna muvaffak olmuştur.[49]

— Yûnus Sûresi

Nahl Sûresi tefsirinde, Kur'ân'daki ifadenin sadece adaleti emretmek değil, Allah’ın Adl esması ile “birlikte” hareket etmeyi emrettiği vurgulanır. Bu, her mertebenin hakkını yerli yerince vermek demektir.

Câsiye Sûresi tefsirinde ise Adl sıfatının, her canın yaptığının tam karşılığını göreceğini temin ettiği belirtilir. Bu ilâhî denge sayesinde kâinatta olduğu gibi insanın hayatında da Adl ismi tecellî eder. Böylece kimseye haksızlık edilmez; itaat eden mükâfatını, isyan eden ise cezasını bulur.

Değerlendirme

Adl ismi, hem kâinatın işleyişindeki dengeyi hem de âhiretteki mutlak hesabı ifade eder. Toprağın emanet edilen tohumu çatlatıp yeşertmesi gibi, kâinattaki her zerrenin kendi vazifesini yerine getirmesi Adl isminin bir tecellîsidir. Bu isim, her şeyin yerli yerinde olmasını sağlar.

İlâhî adalet, özellikle âhiret hayatında Hakem ismiyle birlikte tam olarak ortaya çıkar. Herkesin lâyık olduğu karşılığı alması, zerre miktarı hayrın da şerrin de karşılıksız kalmaması Adl isminin bir gereğidir. Bu adaletin tecellîsi için dünyadaki fiiller bir delil oluşturur ve ilâhî hüküm bu fiillere göre verilir.