Lâtîf

Mesnevî-i Şerîf'te el-Latîf

Mesnevî şerhlerinde el-Latîf isminin tecellîleri, kâinattaki ve insandaki incelik, güzellik ve düzenin kaynağı olarak ele alınır. Bu ismin bir yansıması olan letâfet, şerhe göre, sadece dış görünüşte değil, ahlâktan sanata, tabiattaki seslerden insanın iç dünyasındaki zevklere kadar her alanda kendini gösterir.

Bu beyt-i şerîf Ankaravî hazretleri tarafından pek latîf bir sûrette şerh buyrulmuştur, hulâsası şudur: Hak Teâlâ'nın Latîf ve Cemîl ism-i şerîflerinin pertevi, herhangi bir insanın vücûdunda zâhir olsa, ona "letâfet" ve "melâhat" derler; ve eğer lisanda zâhir olursa, ona "hüsn-i beyân" ve "fesâhat" derler; ve eğer boyunda ve bosunda zâhir olsa ona "mütenâsib endâm" derler. Ve eğer huyunda zuhûr etse, ona "ahlâk-ı hamîde" derler; ve eğer kalb ve rûhunda zuhûr etse, ona "zevk-i bâtın" derler. Bu isimlerin tecellîsi eşyâdan herhangi bir şeyde zâhir olursa, o şeye münasib bir ism-i latîf verirler.

— Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 6

Şerhlerde, Hakk’ın lütfu ile kahrının, cemâli ile celâlinin iç içe olduğu belirtilir. Bir elin hem okşayıp latîf olabilmesi hem de sıkılıp kahredici bir yumruğa dönüşmesi gibi, varlıklar da Hakk’ın Lütuf tecellîsiyle latîf, Kahr tecellîsiyle kahhâr olur. Hatta gündelik hayatta, yenen bir yemeğin ardından gelen rahatlama hissi bile Latîf isminin bir tecellîsi olarak görülür.

Bu ismin bir diğer tecellîsi de nur ve ateş arasındaki farkta ortaya çıkar. Mesnevî şerhine göre nur, Latîf isminin bir mazharı olduğu için yakmaz; ateş ise Kahhâr isminin mazharı olduğu için yakıcıdır. Ayrıca Hakk’ın varlığının “en latîfin latîfi” (eltaf-ı latîf) olduğu, bu görünen kesîf yani yoğun âlemin ise o latîf varlığın bir nevi yoğunlaşmasından ibaret olduğu ifade edilir.

Füsûsu'l-Hikem'de el-Latîf

Füsûsu’l-Hikem şerhlerinde el-Latîf ismi, Hakk’ın hem mutlak ve idrak edilemez inceliğini hem de bu inceliğin kesîf yani yoğun ve görünür âlemdeki tezahürünü açıklamak için kullanılır. Latîf olan Hakk’ın varlığı, kulun kesîf suretinde yoğunlaşarak görünür hale gelir. Bu durum, Hakk’ın latîf bir öz iken âlemin O’nun kesîf bir bedeni gibi olmasına benzetilir.

Bu hâle işâreten Kur’ân-ı Kerîm’de َُ لَا تُدْرِكُـهُ الْأبْصَـارُ وَهُـوَ يُـدْرِكُ الْأبْصَـارَ وَهُـو ( اللَّطِيــفُ الْخَبِيــرEn’âm, 6/103) [Gözler O’nu idrâk edemez, O ise gözleri idrâk eder ve O Latîf ve Habîr’dir.] buyurulur. Zîrâ zât-ı latîf, eşyâ sûretleriyle mütekâsif olunca, onlarda bi-hasebi’l-kesâfe zâhir olan ahvâl ve şuûn, zât-ı latîfin zevk-i şühûdî ve huzûrî ile ma’lûmu olur. Onun için âyet-i kerîmede “Latîf ve Habîr” buyuruldu; ve “hibret” ilm-i zevkîdir.

— Fusûsu'l-Hikem Mukaddime

Bu bağlamda, varlığın mertebeleri de latîflik derecelerine göre anlatılır.

Kelime-i Lokmâniyye şerhinde, Hz. Lokmân’ın oğluna Allah’ı “Latîf” ve “Habîr” olarak bildirmesi üzerinde durulur. Şerhe göre Allah’ın göklerde ve yerde olması, yani bütün varlıklarla var olması, O’nun Latîf olmasıyla mümkündür. Çünkü bu isim, O’nun her şeye nüfuz eden inceliğine ve her şeyde hazır bulunuşuna işaret eder.

Terzibaba Külliyatında el-Latîf

Bu ismin Habîr ismiyle birlikte anılması, ilâhî bilginin eşyayı sadece dıştan kuşatan bir bilme olmayıp, her şeyin özüne işleyen latîf bir kavrayış olduğunu gösterir.

Burada Latîf ismiyle Habîr isminin birlikte zikredilmesi anlamlıdır. Çünkü ilâhî bilgi, eşyayı dıştan kuşatan kaba bir bilme değil; latif bir ihata ile her şeyin inceliğine nüfuz eden bir bilmedir.

— Mücâdele Sûresi

İnsanın seyr-ü seferi, bu ismin tecellî ettiği bir yolculuk olarak görülür. İnsan, Cenâb-ı Hakk’ın Zât mertebesi gibi “en latîf” bir kaynaktan yola çıkıp, bu dünyanın “en kesîf” yani en yoğun ve elle tutulur mertebesine kadar bir seyahat etmiştir. Bu geniş seyir, insana diğer varlıklarda olmayan bir kuşatıcılık kazandırır.

İblis’in yanılgısı da bu latîf-kesîf ilişkisini doğru anlayamamasından kaynaklanır. Ateşin tabiatı gereği kendini daha latîf, topraktan olan Âdem’i ise daha kesîf gören İblis, Âdem’in içindeki ruhaniyetin “en latîf hâl” olduğunu görememiştir.

Değerlendirme

El-Latîf ismi, Hakk’ın hem her türlü kayıttan ve suretten münezzeh olan, idrak edilemez inceliğini hem de bu inceliğin bütün varlık âlemine nüfuz ederek onlara güzellik, letafet ve hayat vermesini ifade eder. Kaynaklarda bu isim, genellikle Habîr ismiyle birlikte zikredilir. Bu durum, Hakk’ın bilmesinin, varlığın en derin ve en ince noktalarına işleyen, lütuf dolu bir bilme olduğuna işaret eder.

Varlık, “latîf” olanın “kesîf” yani yoğun ve görünür hale gelmesiyle açıklanır. Hakk’ın mutlak ve latîf varlığı, âlemdeki suretlerde yoğunlaşarak kendini belli eder. İnsanın yolculuğu da en latîf mertebeden başlayıp bu kesîf âlemde son bulan bir iniş olarak görülür.