Azîm

Mesnevî-i Şerîf'te el-Azîm

Çünkü bu sözün mânâsı idrak edildiğinde, kişi tevhide ulaşır. Tevhid, benlik ve ikilik görme halini ortadan kaldıran bir nur olduğu için, şeytanın insan üzerindeki etkisini de yok eder. Bu yüzden “Lâ havle”nin mânâsı, enâniyetin yani benlik davasının başını kesen bir kılıç olarak görülür.

Ey sâlik müteyakkız ol, sana görünen insan ve görünmeyen cin şeytanları musallat olduğu vakit لا حول ولا قوة الا بالله العلى العظيم ya'ni “Alemde hiçbir hareket ve kımıldanma ve kuvvet yoktur; ancak o hareket ve kuvvet, Aliyy ve Azîm olan Allâh ile vâki' olur" de! Fakat bunu yalnız dil ve lafız ile değil, ayn-ı cân olan idrâk ile söyle! Zîrâ idrâk rûhun sıfatı ve sıfat mevsûftan münfek olmadığından onun "ayn"ıdır. Ve bu sözün ma'nâsı idrâk olunarak söylenirse, tevhîd olur; ve İblîs'in tevhîd âlemine girmesi mümkin olmadığından, tasallutu mündefi' olur. Zîrâ İblîsiyyet ancak vücûdda isneyniyyet görmek ve gayriyyet isbât etmek zevkinden ibarettir; ve bu rü'yet, enâniyyet fikr-i fâsidini tevlîd eder. "Lâ havle'nin ma'nâsı ise, bu enâniyyetin başını kesen bir kılıçtır.

— Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3

Bu ismin tecellîsi, insân-ı kâmilde de görülür. Böyle bir zat, Hakk’ın Azîm ismine ayna olması itibarıyla büyük ve saygıdeğerdir.

Ayrıca şerhlerde, şanı büyük olan Hakk’ın nimetleri karşısında hırs göstermenin O’nun kudretine karşı kötü bir zan beslemek anlamına geleceği belirtilir. Bir başka pasajda ise el-Azîm ismi, günahların başkaları tarafından görülmeden, gizlice affedilmesini isteyen bir duada anılır.

Füsûsu'l-Hikem'de el-Azîm

Kelime-i İshâkiyye şerhinde, Hz. İbrahim’in oğlu yerine bir koç kurban etmesi hadisesi, el-Azîm ismiyle bağlantılı olarak incelenir. Kur’an’da bu kurbanlık “zibh-i azîm”, yani büyük bir kurban olarak nitelenir. Şerhte bu durum, Allah’ın ism-i Azîm’den tecellî ederek o koçu büyük kılmasıyla açıklanır.

Ya’ni koç ile insan arasındaki münasebet baîd göründüğü hâlde, Allah Teâlâ hazretleri ism-i Azîm hazretinden tecellî edip o kebşi, zebh-i veled ile ibtilâdan halâs etmek sûretiyle verese-i muhammediyyeden olan bizlere ve sûret-i ilâhiyye üzere olan insân-ı kâmilin zebhi makāmında kāim ve onun için fidâ olmakla, ona inayeten وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحِ عَظِيمٍ )Saffat, 37/107) [Ve ona bir azîm kurbanlık bedel verdik.) kavlinde azametle vasfeyledi. Ben bilmem ki bu taʼzîm hangi mîzândandır ve sebeb-i taʼzîm olan şey nedir?

— Kelime-i İshâkiyye

Bu büyüklüğün sebebi, hem koça hem de insana yönelik bir lütuf olmasıdır. Koç, insân-ı kâmil için kurban edilip ona gıda olduğunda hayvanlık mertebesinden insanlık mertebesine yükselir. İnsan için lütuf olması ise, kendi canının bağışlanmasına vesile olmasıdır. Böylece koça yapılan lütuf, aynı zamanda insana yapılmış olur.

Terzibaba Külliyatında el-Azîm

O, sadece büyük değil, aynı zamanda azameti karşısında her şeyin aciz kaldığı, hiçbir şeyin kendisine denk olmadığı yüce varlıktır.

Bu ismin tecellîsi kâinattaki her şeyde görülebilir, ancak bunu fark edebilmek için iman ve mârifet, yani tanıma bilgisi gerekir. İman etmeyenler bu tecellîyi dünyada göremezler ve ahirette ismin kahredici yönüyle karşılaşırlar. Nitekim el-Azîm ismi, hem lütuf ve rahmet gibi cemâl tecellîlerini, hem de kahır ve gazap gibi celâl tecellîlerini içerir. Dünyada Allah’ın azametini tanımayanlar, ahirette bu azameti cehennemde zincire vurulma gibi celâl tecellîleriyle yaşayarak öğrenirler.

İbadet hayatında ise bu isim, namazdaki rükûda “Sübhâne Rabbiye’l-Azîm” tesbihiyle anılır. Bu, sıfat mertebesinin tesbihidir. Bir başka yoruma göre ise “Estağfurullah el-Azîm” demek, kişinin kendi vehmî benliğinin örtülmesini ve hakikate dönmeyi dilemesidir.

Değerlendirme

El-Azîm ismi, Allah’ın büyüklüğünün farklı yönlerini açığa çıkarır. Bu büyüklük, O’nun lütuf ve rahmet gibi cemâlî sıfatlarını da, kahır ve gazap gibi celâlî sıfatlarını da kuşatır. İnsanın bu azamet karşısındaki tavrı, onun hem dünyadaki manevi yolculuğunu hem de ahiretteki durumunu belirler.

Bu ismin idraki, pratik hayata iki temel zikirle yansır. “Lâ havle...” demek, her türlü güç ve hareketin ancak O’ndan olduğunu kabul ederek benliği aradan çıkarmak ve tevhide ulaşmaktır. Namazda rükûda söylenen “Sübhâne Rabbiye’l-Azîm” tesbihi ise, bu büyük hakikati ibadetin içinde sürekli canlı tutmayı sağlar.