Halîm

Mesnevî-i Şerîf'te el-Halîm

Mesnevî şerhlerinde el-Halîm ismi, günah işleyen kula karşı ilâhî şefkatin ve müsamahanın bir tecellîsi olarak ele alınır. Kulun hatası karşısında ona şefaat eden, Cenâb-ı Hakk’ın hilmi, yani Halîm ismidir. Bu ismin tecellîsi, günahın hemen cezalandırılmasını önler ve böylece Gaffâr (Çok Bağışlayan) isminin hükmünün ortaya çıkmasına zemin hazırlar.

Ancak Hakk'ın hilmidir ve Halîm ism-i şerîfidir. İşte bu sıfat-ı hilm ve ism-i Halîm, günahkârlara karşı şefâat kapısını açmıştır. Zîrâ o günâhın kuldan zuhûru ayn-ı sâbitesinin ve isti'dâdının îcâbındandır; ve ayn-ı sâbite ism-i ilâhînin sûret-i ilmiyyesidir. Binâenaleyh Gaffâr isminin hükmü zuhûra gelmek için abdden günah sudûru lâzım gelmiştir; ve o günah sudûr edince Hakk'ın Halîm ism-i şerîfi ızhâr-ı faaliyet edip Hak onu settârlığı ile setr buyurur; ve eğer abd istiğfâr ederse Hak Teâlâ onu mağfiret eder.

— Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 10

Cilt 8'deki şerhte ise el-Halîm, Hakk’ın “gayret”inin altında gizli bir sıfat olarak açıklanır. Gayret, ilâhî isimlerin farklı tecellîlerinden kaynaklanan bir tür koruma ve kıskanmadır. Herkesin her sırrı anlamaya ve kabullenmeye gücü yetmez. İşte Halîm ismi, bu farklılıkları ve eksiklikleri gözeten bir terbiye edicidir. Kullarını aceleye getirmeden, her birinin kendi kabiliyetine göre yavaş yavaş olgunlaştırır. Eğer bu hilm olmasaydı, varlık âlemindeki farklılıklar ve çeşitlilikler yok olurdu.

Zîrâ gayret, gayriyetden zâhir olur ve bu gayretin altında da "Halîm" ism-i şerîfinin iktizâsı olarak gizli bir hilmi vardır ki, bu hilim muktezâsınca, kullarını isti'dâdlarına göre yavaş yavaş terbiye buyurur. Ve eğer O'nun gayreti, isti'dâdı nâkıs olanlardan esrâr-ı ilâhiyyesini setr etmese Hakîm isminin eseri zuhûra gelmezdi. Ve Hakîm ve Halîm isimleri ise, "teklîf-i mâ-lâ-yutâk"a müsaade buyurmaz. Ve eğer Halîm ism-i şerîfi olmasa idi, âlemin gayriyet libâsını yakar idi.

— Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 8

Bu ismin bir diğer yönü de Cenâb-ı Hakk’ın, kullarının kötü amellerini bildiği hâlde onları hemen ortaya döküp rezil etmemesidir. Eğer hatalar ifşa edilmiyorsa, buna engel olan, O’nun sonsuz hilmidir.

Füsûsu'l-Hikem'de el-Halîm

Kelime-i Muhammediyye şerhinde, varlıkların kendi özlerindeki kemâle nasıl ulaştıkları anlatılırken el-Halîm ismine değinilir. Her bir varlık, kendi Rabb’i olan el-Halîm tarafından, taşıyabileceği ölçüde, yavaş yavaş ve yumuşaklıkla terbiye edilir. Bu ilâhî lütuf, eğer bir anda ve şiddetle gelseydi, hiçbir varlık buna dayanamazdı.

Ve burada Rabb'in bu iki isim ile zikrinin sebebi budur ki: Her bir "ayn”a isti'dâdında meknûz olan kemâlâtı Rabb-i Halîm'i cânibinden ânen-fe-ânen rıfk ile ve yavaşlıkla kader-i ma'lûm üzere nâzil olur. Eğer şiddetle ve def'î olarak nâzil olsa idi, o “ayn”ın ona tahammülü olmazdı. Ve kezâ Rabb-i Gafûr her bir “ayn”ın nekāyis ve zulmet-i imkâniyyesini setreder. İşte her bir şeyin Rabb-i Halîm ve Gafûr'una, kendisine mahsûs hamdiyle tesbîhi bulunduğu için, biz bilcümle eczâyı âlemin tesbîhini, bi- rer birer, ale't-tafsîl bilemeyiz.

— Kelime-i Muhammediyye

Terzibaba Külliyatında el-Halîm

Terzibaba’nın eserlerinde el-Halîm ismi, hem ilâhî bir sıfat hem de sâlikin seyr yolunda kuşanması gereken bir ahlâk olarak geçer. Ra'd Sûresi tefsirinde, Hakk’ın inkârcılara hemen ceza vermeyip mühlet tanıması el-Halîm isminin bir tecellîsi olarak açıklanır. Bu mühletin sonunda ise el-Adl ismiyle mutlak adalet yerini bulur.

Bir Sâlikin Seyr Yolu Hikâyesi’nde, affetmenin ve yumuşak huylu olmanın Allah katındaki değeri vurgulanır. Kulun Halîm ismiyle ahlâklanması, manevî yolculuğunun bir parçasıdır. Nitekim Kur’ân’da Hz. İbrahim ve Hz. İshak gibi peygamberler bu özellikleriyle övülmüştür. Kelime-i İshâkiyye şerhinde de Hz. İshak’a daha doğmadan “halîm bir oğul” müjdesi verildiği hatırlatılır.

فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ 37/101-“Bunun üzerine Onu Halîm bir oğul ile müjdeledik.” İbrahim için de söylüyorlar İshak için de söylüyorlar, böylece inkıyad ve teslimde ala olan koçun nefsi İshak’a fidye olması münasib oldu. Nasıl ki İshak (a.s.) inkıyad etti boyun eğdi teslim oldu, babası söylediği zaman hakkın emri böyledir dediği zaman boyun eğdi, ne dedi “Onu Halîm bir oğul ile müjdeledik.” İshak’ın (a.s.) vasfını belirtiyor. Daha gelmeden evvel, halim, selim, yumuşak diye.

— TB. Kelime-i İshâkiyye

Meâric Sûresi tefsirinde ise bu ahlâka ulaşmanın bir alâmeti anlatılır: Nefis, dünyevî dostlarla (hamîm) oyalanmayı bırakıp yumuşak huylu (halîm) hâle geldiğinde Hakk’ı bulmaya yönelir. O mertebede artık geçici dostlar değil, yalnızca el-Halîm olan Hakk vardır.

Değerlendirme

El-Halîm, Cenâb-ı Hakk’ın kullarına karşı aceleci ve cezalandırıcı değil, sabırlı ve müsamahalı olduğunu bildiren bir isimdir. Bu hilm, günahkârın hemen rezil edilmesini önler, ona tövbe için bir mühlet tanır.

İnsan için Halîm ismiyle ahlâklanmak, manevî yolculuğun önemli bir adımıdır. Bu, haksızlıklar ve zorluklar karşısında öfkeye kapılmadan yumuşak huyla mukabele etmeyi, affedici olmayı ve başkalarının seviyesine inerek onlarla iletişim kurmayı gerektirir. Bu hâl, peygamberlerin de övülen bir vasfı olarak karşımıza çıkar.