Bârî

Mesnevî-i Şerîf'te el-Bâri'

Mevlânâ, Bârî ismini çoğunlukla "şerîk-i Bârî" (Bârî'ye ortak) tabiriyle, yani Hakk'ın ortaksızlığını anlatmak için anar. Konuk'un şerhi bu ismi varlığın hakikatini sınırlayan bir ölçü olarak işler.

Şerîk-i Bârî, hakikî yokluğun misalidir. Şerhin Bârî'ye dair en açık teması, bu isme ortak koşulan şeyin mutlak yokluk oluşudur.

Bârî tektir; halk edişinde ne ortağı, ne de eksiği bulunur.

Füsûsu'l-Hikem'de el-Bâri'

İbn Arabî'nin esmâ tasnifinde Bârî, esmâ-i ef'âl — fiil isimleri — arasında, kuldaki sıhhat ve güzel endâmı meydana getiren isim olarak işlenir.

Bedenin sıhhati ve güzel endâmı Bârî'nin mazharıdır. Füsûs'un Bârî anlayışının kalbi, hamdin gizlice fiil isimlerine yönelmesidir. Kelime-i Şîsiyye:

"Ve kezâ sıhhatine ve hüsn-i endâmına hamdettiğin vakit, onlar Bârî ve Hafız isimlerinin mazharı olduğu için, esmâ-i efʼâlden olan bu isimlere hamdetmiş olursun. Binâenaleyh “elhamdülillah” dediğin zaman, lafzen mutlak olan bu hamdini, ma'nen bu işlerin fâili olan isimle- re hamdetmiş olmakla takyîd edersin." (Kelime-i Şîsiyye)

Demek bedenin düzgün, sağlam, uyumlu oluşu doğrudan Bârî'nin işidir; rızka şükür Rezzâk'a nasıl dönerse, sağlığa şükür de Bârî'ye döner. "Elhamdülillah" mutlak görünür ama mânen o nimetin fâili olan isme bağlanır. Bârî, varlığı yalnız var etmez; onu pürüzsüz, yerli yerinde, kusursuz kurar.

Füsûs'un öbür pasajları Bârî'yi daha çok "Bârî Teâlâ" (Cenâb-ı Hak) tabiriyle, kulun talebine icâbet bahsinde anar — halk edişteki kusursuzluktan çok ilâhî dileyişin serbestliğini gösterir: "Bârî Teâlâ, dilerse, kendisinden taleb ettiği şeyde onun hâcetini kazâ eder; ve dilerse imsâk eyler" (Kelime-i Süleymâniyye). Burada Bârî, talebi karşılarken bile dilemesinde hür olan, hiçbir şeye mecbur kalmayan Hâlık'tır.

Terzibaba Külliyatında el-Bâri'

Terzibaba, Bârî ismini halk edilişin aşamaları içinde, Hâlık ve Musavvir ile bir zincir hâlinde işler.

Halk edilişin her merhalesi Hâlık, Bârî, Musavvir ve Hakîm'in tecellîsini taşır. Câsiye Sûresi şerhi, insanın bir damla sıvıdan kâmil sûrete erişini bu isimlere bağlar:

"Allah Teâlâ basit bir sıvıda gizli olan hayat cevherini şekillendirir, ona rûh üfler, onu dilediği sûrete koyar. Dolayısıyla her bir merhale, O'nun 'Musavvir', 'Hâlık', 'Bârî' ve 'Hakîm' isimlerinin tecellîsini taşır. Aynı şekilde yeryüzünde yayılan her canlı, O'nun kudretine, hikmetine ve iradesine şahitlik eden birer âyettir." (Câsiye Sûresi)

Demek halk ediş tek bir vuruşta değil, mertebe mertebe olur: Hâlık ölçüyü takdir eder, Bârî o ölçüyü kusursuz var eder, Musavvir ona sûret giydirir, Hakîm hepsini hikmetle düzene koyar. Bârî bu zincirde "var etme" halkasıdır — yokluktan, pürüzsüz ve birbirine uygun bir varlığa geçiş onun işidir. Bu hakikati kalp gözüyle gören yakîn sahibi, "kün" emrini her canlının her safhasında müşâhede eder.

Şerîk-i Bârî, ezelen ve ebeden vücûdu kabul etmeyen mutlak yokluktur. Kelime-i Yahyâviyye dersi, Mesnevî'deki ölçüyü sohbet diliyle tekrar eder: "Adem-i mahzdır ki, ezelen ve ebeden vücûdu kabul etmez; şerîk-i Bârî veyahut iki vücûd-i sonsuz gibi. [...] mutlak halis yokluk ezelen ve ebeden vücudu kabul etmez [...] mutlak yokluk vücudu kabul etmez. Yok ki zaten alamıyor böyle bir şey mümkin değildir. Şerik-i bari gibi" Bârî'ye ortak da, iki sonsuz vücûd da olamaz; çünkü tek ve kusursuz halk edenin yanında yer, ancak yokluğun yeridir.

Değerlendirme

Üç kaynak Bârî'yi iki yüzüyle açar. Mesnevî onu daha çok ortaksızlık tarafından okur: "şerîk-i Bârî" mutlak yokluktur, çünkü kusursuz halk edenin yanına ikinci bir Hâlık konamaz; hakikati de ancak en kâmil mahlûkun sîretinden görünür. Füsûs, Bârî'yi esmâ-i ef'âlden sayar — bedenin sıhhati ve güzel endâmı onun mazharıdır; sağlığa şükür gizlice Bârî'ye döner. Terzibaba külliyatı ise ismi halk edilişin zincirine yerleştirir: Hâlık takdir eder, Bârî kusursuz var eder, Musavvir sûret verir, Hakîm düzene koyar; bu işleyiş bir yağmur-toprak döngüsünde bile sürer. Hepsinin ortak hükmü şudur: Bârî yalnız “yaratan” değil, halk ettiğini pürüzsüz, birbirine uygun ve ortaksız var eden isimdir. Bu ismi halik ve musavvir ile birlikte bir halk ediş zinciri olarak; ortaksızlık yönünü ahad ve vahid ile okumak gerekir.