Hâlik

Mesnevî-i Şerîf'te el-Hâlık

Mevlânâ, Hâlık ismini hem halk edişin hikmetine, hem de kulun bu Hâlık'ı kendine rab edinmesine bağlar. Konuk'un şerhi, Hâlık'ı “yaratan” sıfatının ötesinde, halk ettiği her şeyi yerli yerine koyan bir hikmet sahibi olarak açar.

Hâlık hiçbir şeyi boşa halk etmez. Şerhin en güçlü teması, halk edilişte abes (boş, gayesiz) bir şeyin bulunmadığıdır. Cilt 12 bunu zıt sıfatların halk edilişine bağlar:

"Hâlık Teâlâ hazretleri bu âlem-i sûrette gazabdan ve hilimden ve nasihatten ve mekr ve hubsten her neyi yarattı ise, hiçbirisi bâtıl değildir." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 12)

Demek gazap da hilim de, sâlih de fâsık da yerli yerinde halk edilmiştir; esmâ-i ilâhiyyenin gereği olarak bu âlemde hem nasihat eden sâlihin hem de mekr işleyen fâsığın varlığı zarûrîdir. Hâlık, zıtları birbiri karşısına koyarak âlemi tamamlar.

Güneşe tapmak değil, onu halk edene bakmak gerekir. Cilt 7, güneşe tapanı bir soruyla sarsar:

"Sen güneşe Hâlık diye tapıyorsun, ya o güneşi yaratan Hâlık o güneşin nûrunu izâle edip karartırsa, o karartıyı sen ondan nasıl dışarıya çıkarabilirsin?" (Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 7)

Bir küsûf (güneş tutulması) olunca gündüzün bütün parlaklığı kaçar; demek güneş bile halk edilmiş, başka bir kudretin elinde bir kandildir. Gerçek Hâlık, güneşi de karartabilen; ona tapmak, halk edilene Hâlık gözüyle bakmaktır.

Hâlık, kuluna irade ve seçme gücü vermiştir. Cilt 10, cebir görüşüne (kulun hiçbir seçimi olmadığı fikrine) Hâlık'ın hikmetiyle karşı çıkar: “Bir Hâlık ki yıldızları ve feleği yaratır, câhilâne olan emir ve nehyi nasıl yapar?” Sonsuz uzaydaki yıldızları kuran Hak, insanda irade ve seçme gücü koymamış olsaydı, peygamberler gönderip emir ve yasak vermesi boş olurdu. Demek emir ve nehyin kendisi, Hâlık'ın kula bir seçme kudreti verdiğinin delilidir.

Hâlık'ın nâmı, sahte nâmları kırar. Cilt 8, Firavun'a karşı söylenen sözde Hâlık'ı bir izzet kaynağı olarak koyar: "Ey Firavn, Hâlık-ı zü'l-Celâl hazretlerinin nâm-ı şerîfi ile, senin mevhûm olan nâmını ve ârını kıracağım!" Firavun'un büyüklük taslayan adı vehimden ibarettir; Hâlık'ın adı anılınca o sahte azamet dağılır.

Füsûsu'l-Hikem'de el-Hâlık

İbn Arabî, Hâlık ismini esmânın zuhûra çıkış sırrı içinde işler: halk ediş, gizli duran isimlerin dışa vurmasıdır; ve Hâlık ile mahlûk arasındaki bağ göründüğü kadar uzak değildir.

Hâlık ismi, mahlûk olmadan kendini gösteremez. Kelime-i Nûhiyye, isimlerin ancak eserleriyle zâhir olduğunu söyler:

"'Hâlık' denemez, çünkü 'mahlûk' yoktur. 'Musavvir' denemez, çünkü 'sûret' yoktur... Fakat bilkuvve zâtında mevcûd ve mündemic olan sıfât ve esmâ öylece mahbûs kalamaz; zuhûr etmek isterler." (Kelime-i Nûhiyye)

Tıpkı içinde ressamlık sıfatı bulunan bir kişinin ömrü boyunca bir levha çizmeden duramayışı gibi, Hâlık ismi de halk etmeden duramaz. Mahlûk, Hâlık isminin görünür hâle gelmesidir; halk ediş, o ismin kendi zuhûrunu istemesinden doğar.

Âlem her an yeniden halk edilir. Fusûs Mukaddimesi, halk edişi durağan tek bir olay değil, sürekli bir yenilenme olarak koyar: "Mûcid, Muhyî, Mübdî, Rahmân, Mün'im, Musavvir, Hâlık ve Kayyûm... esmâ mevcûdâtın vücûdunu... iktizâ eder... Suver-i âlemin kâffesi dâimâ halk-ı cedîd içindedir." Hâlık, Mümît ve Kahhâr gibi isimlerle bir çift hâlinde işler: biri varlığı verir, öteki geri alır; âlem her an bir tecellîyle var olup öbürüyle silinir. Kelime-i Şuaybiyye bunu açar: bir tecellî gidince onunla kâim olan halk da fânî olur; yerine gelen yeni tecellî, gidenin benzerini hemen verir. Halk ediş aralıksız tazelenir.

Hâlık ile mahlûk tek bir aslındandır. Kelime-i İdrîsiyye en ince noktayı koyar: Mahlûk dahi Hâlık'tır; ve Hâlık ile mahlûkun kâffesi ayn-ı vâhidedendir. Yani ikisi de aynı tek hakikatten zuhûra gelmiştir. Aynı fasıl, ismin iki yüzünü ayırır: isim, zâta delâleti yönünden bütün ilâhî isimleri kendinde toplar; fakat kendine mahsus mânâya delâleti yönünden Rab, Hâlık, Musavvir diye birbirinden ayrışır.

Terzibaba Külliyatında el-Hâlık

Terzibaba, Hâlık ismini iki yerde toplar: halk edişin bir tecellî yeri olarak gerçekleşmesi, ve mahlûka Hâlık gözüyle bakmanın şirk olması.

Hâlık esmâsı, halk ediş mahallinde tecellî eder. Mü'minûn Sûresi şerhi, halk edişi somut bir misalle bağlar:

"Cenin anne rahminde 'Hâlık' esmâsının annedeki tecellîsi ile oluşmaktadır. Ancak bu esmâ hakîkatte Hakk'a ait olduğundan, Hâlık-ı Mutlak olan, tek ve en güzel halk edici Hakk'ın ta kendisidir." (Mü'minûn Sûresi)

Demek anne bir Hâlık değil, Hâlık isminin tecellî ettiği bir yerdir. Halk ediş sebep gibi görünen şeyde olur, ama halk eden hep Hâlık'tır.

Mahlûka Hâlık gözüyle bakmak şirktir. Altı Peygamber — Hz. İbrâhîm dersi, tevhîdin sınırını keskin bir dille çizer:

"Mahlûk'ta 'Hâlık' olmaz, 'Hâlık' olmayana da ibadet edilmez, eğer edilirse, Hâlık'a ortak koşulmuş olur, bu ise tam anlamıyla şirk, 'müşrik'lik olmuş olur. İşte bu yüzden, 'ben müşriklerden değilim' dedi." (Altı Peygamber — Hz. İbrâhîm)

İbrâhîm'in (a.s.) yıldıza, aya, güneşe "bu benim Rabbim değil" deyişi bu sırdandır: halk edileni Hâlık yerine koymak şirktir. Zümer Sûresi şerhi bu nazarı tamamlar: İbn Abbâs'ın (r.a.) sözüyle, yedi kat gök ve yer Rahmân'ın elinde "birinin elindeki hardal tânesi gibidir"; varlık, Hâlık karşısında mutlak hiçlik ve fenâ hükmündedir.

Hâlık'ın fiili boş olamaz. Kelime-i Sâlihiyye & Şuaybiyye dersi, halk edişin sürekliliğini Mesnevî ile aynı hükümde toplar: "Hâlık-ı ef'âl hazretlerinden fiil-i abes zuhûru muhâldir." Halk edişten boş, gayesiz bir fiil çıkması imkânsızdır; her tecellî gidince yerine benzeri hemen gelir, böylece halk aralıksız sürer. Terzibaba bunu kendi şiirine de taşır: "Hâlık ismimle kurdum bir Pazar / İsimlerimi dağıttım azar azar" — halk ediş, isimlerin tek tek âleme dağıtılmasıdır.

Değerlendirme

Üç kaynak Hâlık ismini “hikmetli yaratış” ekseninde birleştirir. Mesnevî onu abes iş yapmayan, zıtları yerli yerine koyan, kuluna irade veren ve sahte azametleri kıran isim olarak açar. Füsûs, Hâlık'ın mahlûk olmadan zâhir olamayacağını, âlemin her an yeniden halk edildiğini (halk-ı cedîd) ve Hâlık ile mahlûkun tek bir asıldan zuhûra geldiğini gösterir. Terzibaba külliyatı ise Hâlık'ı bir tecellî olarak yerleştirir: halk ediş sebeplerde görünür ama halk eden hep Hâlık'tır, ve mahlûka Hâlık gözüyle bakmak şirktir. Hepsinin ortak hükmü şudur: Hâlık yalnız “yaratan” değil, halk ettiği her şeyi bir gaye ile yerine koyan, eserleriyle kendini gösteren ve fiilinden boşluk çıkmayan isimdir. Bu ismi musavvir, mubdi ve ayan-i-sabite ile birlikte; her an yenilenen yönünü nefes-i-rahmani, geri alan karşılığını ise el-Kahhâr ile okumak gerekir.