Esmâ 11
الْمُتَكَبِّر
Mütekebbir
MÜTEKEBBİR'dir kibriya sahibi,Bozamaz onunla kimse ahdini,Sende'de belirir oldunsa yakiyni,Kibriyadır örten MÜTEKEBBİR'i ancak.
Esmâü'l-Hüsnâ
Mânâ ve Kur'an'da Geçişi
Zâtı ve sıfatları bilinemeyecek kadar ulu
Mânâ. el-Mütekebbir, Allah'ın esmâ-i hüsnâsından olup “zâtının ve sıfatlarının mahiyeti bilinemeyecek kadar ulu” demektir. Bu ismin Allah için kullanımı, O'nun her türlü eksiklikten münezzeh, yaratılmışların sıfatlarından yüce ve mutlak büyüklük sahibi olduğunu ifade eder. Ebû Bekir İbnü’l-Arabî, ilâhî tekebbürü “yaratılmışların sıfatlarından münezzeh olmak, azgın ve zalim insanları kahır ve galebesi altına almak” şeklinde açıklar. İnsanlar için kullanıldığında ise bu sıfat, genellikle yergi anlamı taşır ve “kendini büyük ve azametli, başkalarını ise hakir gören” kimseyi tanımlar. Bu ayrım, kelimenin türediği kalıbın özelliğinden kaynaklanır.
Etimoloji. İsim, Arapça ك-ب-ر (k-b-r) kökünden gelir. Bu kök, “büyük ve cüsseli, ulu ve yüce olmak” anlamındaki “kiber” mastarını oluşturur. el-Mütekebbir, bu kökün “tefe''ul” kalıbından türemiştir. Dilciler, bu kalıbın insan için kullanıldığında “kişinin kendisinde bulunmayan bir niteliği varmış gibi göstermesi” (kibirlenme, büyüklük taslama) gibi bir anlam içerdiğini belirtir. Allah için kullanıldığında ise bu anlam geçersiz olup, O'nun bizâtihi sahip olduğu mutlak ve hakiki büyüklüğünü ifade eder.
Kur'an-ı Kerîm'de el-Mütekebbir. “el-Mütekebbir” ismi, Kur'an'da Allah'a nispet edilerek bir defa geçer:
| # | Sure / Ayet | Bağlam |
|---|---|---|
| 1 | Haşr 59/23 | Dokuz ilâhî ismin sıralandığı bir ayette, el-Cebbâr isminden sonra |
Bununla birlikte, ismin kökünü oluşturan “kiber” kavramı, on sekiz farklı ayette Allah’a nispet edilmektedir.
Anlamca yakın isimler. Kebîr, Alî, Müteâlî, Celîl, Kahhâr.
İtikadî çerçeve ve kula yansıması. Büyüklük, yücelik ve ululuk (kibriyâ) sadece ve sadece Allah’a mahsus bir sıfattır. Kutsî bir hadiste Cenâb-ı Hak, azamet ve kibriyânın kendisine has olduğunu, bu konuda kendisine ortak koşan kimseyi cezalandıracağını bildirir. Dolayısıyla insanın kibirlenmesi, sahip olmadığı bir hakkı ve niteliği gasp etme girişimidir ve hakikatten uzaktır. Çünkü varlık, sahip olduğu her şeyi Yaratıcı'nın lütfuyla elde etmiştir. Bu ismi idrak eden mü'min, Allah'ın mutlak büyüklüğü karşısında kendi acziyetini anlar ve tevazu sahibi olur. Gazzâlî'ye göre kula yakışan tekebbür ise, Allah'tan uzaklaştıracak her türlü dünyevî nimeti ve nefsanî arzuyu hakir görerek onlara tenezzül etmemektir. Bu, kişinin kibrini Allah'a değil, O'nun dışındaki geçici heveslere yöneltmesidir.
Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi — "Mütekebbir" maddesi · Gazzâlî, el-Maḳṣadü’l-esnâ.
Şerh
Kaynak: Esmâü'l-Hüsnâ (Cilt 1), s. 128 — M. Nusret Tura (düz. Terzioğlu Murat Deruni)
Kitapta bu isme ayrılan bölüm kısadır (başlık, kısa anlam ve dörtlük); tamamı kitapta okunabilir.
Cilt 1 kitabının tamamını okuFüsûs ve Mesnevî Işığında
Ahmed Avni Konuk'un Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Terzibaba'nın Füsûsu'l-Hikem dersleri ve külliyatı ışığında derlenmiştir.
Mesnevî-i Şerîf'te el-Mütekebbir
Mesnevî şerhlerinde, insanın kibirlenmesi Hakk’ın gazabını çeken bir durum olarak anlatılır. Cenâb-ı Hakk, tıpkı kendilerine karşı büyüklük taslanmasından hoşlanmayan dünya şahları gibi, mütekebbirleri sevmez ve onlara kahırla karşılık verir. Tevazu gösteren, kalbi kırık kullarına ise lütfuyla muamele eder.
Bunun gibi Hak Teâlâ hazretleri dahi mütekebbirleri sevmez ve onlara kahr ile muâmele buyurur, fakat kalbleri münkesir ve zelîl olan kullarına ikrâm ve lutuf buyurur. Nitekim Risale-i Gavsiyye'de Hak'dan naklen şöyle buyurulur: يا غوث بشر المذنبين بالفضل والكرم وبشر المعجبين بالعدل والنقم Ya'ni "Ey Gavs, günahkâr kullarıma fazl u keremim ile müjde ver ve mütekebbirle- re de adl ii azâhım ile müjde ver!"
— Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 8
Cilt 2'deki bir şerhte, kibirli davranan kişiye ilâhî intikamın tecellî ettiği belirtilir. Hakk’ın halifesinin huzurunda kendi benliğini ve aklını bir kenara bırakıp adeta bir ölü gibi olması gereken mütekebbirin cezalandırılması, Kur'ân'daki “Biz onlardan intikam aldık” âyetinin bir açıklaması olarak sunulur.
Bununla birlikte, kibrin meşru, yani izin verilen bir kullanımı da vardır. Cilt 9'daki şerhte, kibirli kimselere karşı kibirli davranmanın bir “sadaka” olduğu ifade edilir. Yasaklanan, bu sıfatın kötüye kullanılmasıdır.
Terzibaba Külliyatında el-Mütekebbir
Bakara Dosyası'nda bu ismin mânâsı, Hakk'ın vehmin ve aklın idrakinden yüksek, azamet ve kibriya sahibi olduğu şeklinde açıklanır.
Bu ismin tecellîsi varlıklarda olumsuz bir şekilde de ortaya çıkabilir. Örneğin şeytanın, Aziz, Cebbar ve Kahhar isimleriyle birlikte Mütekebbir isminin de bir zuhuru olduğu belirtilir. Benzer şekilde Firavun'un, nefs-i emmaresi sebebiyle bu ismin tesirini nefsine yönelik kullanarak büyüklenip günaha girdiği ifade edilir.
Herkesin kendi varlığına hâkim olan özel ismi (rabb-ı has) yönüyle Hakk'a döneceği anlatılırken, Mütekebbir, Cebbar, Kahhar gibi isimlerin hükmü altında olanların varacağı yerin Cehennem olacağı söylenir. Ancak ilâhî isimlerin bir terkip, yani bileşim hâlinde tecellî ettiği de bir esastır. Ra'd Sûresi tefsirinde, bir nizamda el-Mütekebbir gibi celâlî bir ismin geri çekilip yerine el-Latîf gibi cemâlî bir ismin gelmesiyle yeni bir denge kurulabileceği açıklanır.
Değerlendirme
Bu sebeple insanın kibirlenmesi, Hakk'ın gazabını ve cezasını üzerine çeken bir fiil olarak görülür. Firavun ve şeytan, bu ismin tecellîsinin insandaki olumsuz yansımalarına birer örnek olarak sunulur.
Öte yandan, bu sıfatın kullanımıyla ilgili bazı ayrımlar da dikkat çeker. Kibirli birine karşı kibirli davranmanın meşru görülmesi, bu sıfatın yerinde kullanımının mümkün olduğuna işaret eder. Ayrıca, varlıktaki ilâhî isimler dengesinin değişebileceği fikri, el-Mütekebbir gibi celâlî bir ismin etkisinin azalıp yerini cemâlî isimlere bırakabileceğini, böylece bir dönüşümün yaşanabileceğini ortaya koyar.