Câmi'

Mesnevî-i Şerîf'te el-Câmi'

Mevlânâ, Câmi' ismini esmâ-i hüsnânın tek bir ferdi gibi değil, bütün isimleri kendinde toplayan bir merkez olarak işler; Konuk'un şerhi bu toplayıcılığı hem Hak hem insan cihetinden açar.

İsm-i câmi', "Allah" isminin kendisidir. Cilt 6, Câmi' ismini doğrudan "Allah" ismiyle bir tutar; çünkü bütün esmâyı bir araya getiren isim "Allah"tır:

"Bu cem'iyyet-i esmâiyye halkasında Rabbü'l-âlemîn'den ya'ni ism-i câmi' hazretinden ve "Allah" isminden, yüzük halkasındaki pırlanta gibi nûr parlar. Ma'lum olsun ki, kâmiller mazhar-1 ism-i Zât'dır. Ya'ni câmi'-i cemî'-i esmâ ve sıfat olan "Allah" isminin mazharıdırlar." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 6)

Demek Câmi', dağınık isimleri bir yüzükteki taş gibi tek halkada toplar; o halkanın taşı "Allah" ismidir, kâmil insan da bu taşın parladığı yerdir. Bu yüzden Câmi', öteki esmâ ile aynı sırada bir isim değil, hepsini içine alan câmiiyetin adıdır.

Câmi', zıtları bir araya getiren isimdir (câmiu'l-ezdâd). Cilt 13'ün lügatçesi ismi şöyle tanımlar: Câmi'u'l-ezdâd: Zıtları toplayan, zıtları bir araya getiren. Bu toplayıcılığın en açık örneği Âdem'dir. Cilt 4, İblîs'in secde etmeyişini bu cem' sırrıyla açar:

"İblîs dahi eğer melekler gibi secde etmiş olsa idi, o Adem, cemâl ve celâl-i ilâhîyi câmi' olan bir Adem olmazdı; başka bir mahlûk olurdu. Binâenaleyh Adem iki zıddı câmi' olduğundan, melâike cihet-i melekiyyetini gördüler, secde ettiler; ve İblîs cihet-i beşeriyyetini ve celâle mazharıyyetini gördü ve ehl-i celâlin riyâsetini iddiâ ile secde etmedi." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 4)

Âdem'in üstünlüğü, melek gibi yalnız nûrânî oluşundan değil, cemâl ile celâli, melekî yön ile beşerî yönü birlikte taşımasındandır. İblîs Âdem'in yalnız bir yüzünü gördü, câmi'liğini göremedi; secdesizliği de bu körlükten doğdu.

İnsan, mertebelerin hepsini toplayan bir özettir. Cilt 4, bu cem'iyyeti insanın yapısına taşır: "İnsan, nefsinde bu merâtibin cümlesini câmi' olan bir zübdedir." Cilt 5 aynı sırrı bir uyarıyla koyar: "Adem bu kadar kuvâ-yı zâhire ve bâtıneyi câmi' iken, kendisini bu kuvâ arasında en süflî olan ve yılan mesâbesinde bulunan kuvve-i nefsâniyyesine sattı. Meselâ bir atlas idi, kendisini pejmürde bir palasa dikip yama yaptı." Demek insan bütün isimlerin toplandığı bir hülâsadır (zübde/özet); fakat bu câmiiyetini unutup en alt kuvvesine, nefsine teslim olunca, atlası palasa çevirmiş gibi kendi kıymetini düşürür. Câmi' ismi insanda bir imkân olarak durur; onu işletmek ya da heder etmek kulun elindedir.

Füsûsu'l-Hikem'de el-Câmi'

İbn Arabî, Câmi' meselesini doğrudan ulûhiyet mertebesi ve İnsân-ı Kâmil üzerinden işler; Terzibaba'nın Füsûs dersleri bu bağı kurar.

Ulûhiyet, bütün esmâyı toplayan mertebenin adıdır. Kelime-i Âdemiyye, "hikmet-i ilâhiyye"nin neden Âdem'e tahsis edildiğini bu cem' ile açıklar:

"İlâhiyet bilcümle esmâ ve sıfât-ı Hakk'ı câmi' olan bir mertebenin ismidir; ve Adem, kemâlât âleminin miftâhıdır. Eğer Adem olmasa idi, mertebe-i ulûhiyyetin câmi' olduğu [1/25] esmâ ve sıfât kemâliyle zâhir olmaz idi." (TB. Kelime-i Âdemiyye)

Câmi' isim toplar, Âdem o toplanmışı açığa çıkaran anahtar olur.

Terzibaba Külliyatında el-Câmi'

Terzibaba, Câmi' ismini hem âlemin diziliş düzeninde hem İnsân-ı Kâmilin tarifinde, hem de sohbet diliyle bir anahtar temsilinde işler.

"Allah" ismi, bütün isimlerin ve hazînelerin toplandığı anahtardır. Zümer Sûresi şerhi, esmâyı gizli hazînelere, her ismi de bir anahtara benzetir:

"Hakk'ın Zâtında gizli olan esmâ-i ilâhiyye, nefes-i Rahmânî ile bu a'yân üzerine tecellî ettiğinde zuhûra gelir. Böylece her ayn, mazharı olduğu ismin hazînesini açan bir anahtar olur. Bütün bu anahtarlar ise Ulûhiyyet mertebesinde "Allâh" isminin altında cem' olmuştur. İsm-i câmi' olan "Allâh" ismine ulaşan, bütün isimlere ve hazînelere ulaşmış olur." (Zümer Sûresi Şerhi)

Demek tek tek isimlerin peşine düşmek yerine, hepsini toplayan câmi' isme — "Allah"a — ulaşmak, bütün hazîneleri açan ana anahtarı eline almaktır. Zümer Sûresinin başka bir yerinde aynı isim Kur'ân'ın kaynağına bağlanır: "Allâh" (Allâh'tan): "Allâh" ismi bütün hakîkatleri, Zâtı, sıfâtları, isimleri ve fiilleri kuşatan câmi' (toplayıcı) isimdir. "Min Allâh" denilmesi, bu kitâbın Zât mertebesinden geldiğini gösterir.

Câmi', evvel ve âhir bütün isimleri kendinde toplamış İnsân-ı Kâmildir. Necm Sûresi şerhi ismi en açık şekilde insana bağlar:

"CÂMİ ve MİHRÂB Câmi ismi cem edici, toplayıcı, hâvi ve muhit (kuşatan ve ihata eden) bütün evvel ve âhir güzel isimleri ve ahlâkı kendisinde cem etmiş olan İnsân-ı Kâmil’dir." (Necm Sûresi Şerhi)

Burada Câmi' yalnız isimleri değil, o isimlerin ahlâkını da toplar. İnsân-ı Kâmil, evvel ve âhir, zâhir ve bâtın bütün güzel isimleri kendi ahlâkında cem ettiği için câmi'dir; ismin insandaki karşılığı, bir huy değil bütün güzel huyların toplandığı bir bütünlüktür. Feth Sûresi bunu bir ihsan olarak koyar: "Bütün Esmâ-i ilâhiyye ile birlikte Allah ve Câmi isimlerinin zuhur mahalli olması üzerine ilâh-î nimetin tamamlanmasıdır."

Değerlendirme

Mesnevî onu doğrudan "Allah" ismiyle bir tutar, zıtları (cemâl-celâl) bir araya getiren câmiu'l-ezdâd olarak Âdem'de gösterir ve insanı mertebelerin hepsini toplayan bir özet sayar. Terzibaba külliyatı ise ismi pratikleştirir: bütün isimleri açan ana anahtar "Allah"tır, her isim esmâ ümmetinin bir ferdidir, Câmi' ise evvel-âhir bütün güzel ahlâkı kendinde toplamış İnsân-ı Kâmildir. Hepsinin ortak hükmü şudur: Câmi', öteki isimlerin yanında bir isim değil, hepsini tek halkada toplayan câmiiyetin adıdır; ve bu toplayıcılığın âlemdeki aynası İnsân-ı Kâmildir. Bu ismi allah, insan-i-kamil ve celal-ve-cemal ile birlikte; karşıt yüzlerini ise mani ile Mu'tî, Celîl ile Cemîl arasındaki cem' olarak okumak gerekir.