Esmâ 89
الْغَنِيّ
Ganî
GANİ'dir varlıktan ihtiyacı yok,Her şeyi vardır hemde boldur çok,Sen zenginim deme aradan çık,Mülkü sonsuz olan GANİ'dir ancak.
Esmâü'l-Hüsnâ
Mânâ ve Kur'an'da Geçişi
Hiçbir Şeye Muhtaç Olmayan Mutlak Zengin
Mânâ. el-Ganiyy, Allah'ın esmâ-i hüsnâsından olup "zâtında, sıfatlarında ve fiillerinde hiçbir şeye muhtaç olmayan, her türlü ihtiyaçtan münezzeh olan mutlak zengin" demektir. O, var olmak ve varlığını sürdürmek için kimseye ve hiçbir şeye ihtiyaç duymazken, O'nun dışındaki her şey var olmak ve varlığını sürdürmek için O'na muhtaçtır. Âlimler, O'nun yarattığı kâinattan ve tüm yaratıklardan müstağni olduğunu vurgular.
Etimoloji. İsim, Arapça غ-ن-ي (g-n-y) kökünden türemiştir. Bu kök sözlükte "zengin olmak, ihtiyacı bulunmayıp müstağni kalmak; bir yerde ikamet etmek" gibi anlamlara gelir.
Nüans (Ganî ve Melik). İlk dönem âlimleri, Ganî isminin anlamını "kendisinin hiçbir şeye ihtiyacı olmayan" ve "O'ndan başka her şeyin O'na muhtaç olduğu" şeklinde iki unsurla açıklamıştır. Ancak Gazzâlî, bu tanımın ikinci unsurunun, yani her şeyin kendisine muhtaç olmasının, Ganî isminden ziyade "Melik" (mülkün mutlak sahibi) isminin anlam dairesine girdiğine dikkat çeker. Buna göre Ganî, öncelikle Allah'ın mutlak ihtiyaçsızlığını ve kendi kendine yeterliliğini ifade eder.
Kur'an-ı Kerîm'de el-Ganiyy. "Ganî" ismi ve türevleri Kur'an'da yetmiş üç yerde geçmektedir. Bu kullanımlardan beşi, Allah'ın "zengin kılması, ihtiyaçtan kurtarması" anlamındaki "iğnâ" fiiliyle ilgilidir. Ayrıca "müstağni olma" anlamındaki "isteğnâ" fiili de Allah'a nispet edilir. Doğrudan "el-Ganiyy" ismi ise Allah için on sekiz âyette kullanılmıştır. Kaynak metin, bu âyetlerin listesini vermediği için tablo sunulmamıştır.
İtikadî çerçeve ve kula yansıması. el-Ganiyy isminin merkezinde Allah'ın mutlak zenginliği ve ihtiyaçsızlığı (gınâ) ile yaratılmışların mutlak fakirliği ve ihtiyacı (fakr) yer alır. Bu ismi idrak eden mü'min, kendisinin ve sahip olduğu her şeyin özünde Allah'a muhtaç olduğunu anlar. Gerçek ve tükenmez zenginliğin yalnızca Allah'a ait olduğunu bilir, elindeki imkânlarla kibre kapılmaz ve başkalarına karşı cömert davranır. İbadet ve dualarının Allah'ın bir ihtiyacını karşılamak için değil, kendi kulluk borcunu ve acziyetini ikrar etmek için olduğunu kavrar.
Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi — "Ganiyy" maddesi arama sonuçları · M. F. Abdülbâkī, el-Muʿcemü’l-müfehres li-elfâẓi’l-Ḳurʾâni’l-Kerîm.
Şerh
Kaynak: Esmâü'l-Hüsnâ (Cilt 1), s. 268 — M. Nusret Tura (düz. Terzioğlu Murat Deruni)
Kitapta bu isme ayrılan bölüm kısadır (başlık, kısa anlam ve dörtlük); tamamı kitapta okunabilir.
Cilt 1 kitabının tamamını okuFüsûs ve Mesnevî Işığında
Ahmed Avni Konuk'un Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Terzibaba'nın Füsûsu'l-Hikem dersleri ve külliyatı ışığında derlenmiştir.
Füsûsu'l-Hikem'de el-Ganiyy
İbn Arabî'nin esmâ tasnifinde Ganî, kulun fakrı ile karşılıklı okunur: O mutlak zengin olunca, kula düşen mutlak fakirdir.
Fakr, Ganî'ye sığınmanın yoludur. Kelime-i İbrâhîmiyye, Peygamber'in sözünü bu isme bağlar:
"Efendimiz'in “Fakr benim fahrımdır”234 hadîs-i şerîfi, ehl-i tama' olanlardan Ganiyy-i mutlak hazretlerine ilticâ etmem için âlî geldi." (Kelime-i İbrâhîmiyye)
Demek fakirlik bir eksiklik değil, bir övünçtür; çünkü kulun kendinde bir şeyi olmadığını görmesi, onu Ganî'ye sığınmaya götürür. Hakk ehli fakrı seçmiş, dünya ehline harap görünmüştür; fakat bu harabîlik, mutlak zengine yaslanmanın işaretidir.
Terzibaba Külliyatında el-Ganiyy
Terzibaba, Ganî ismini iki yönden işler: Hakk'ın âlemlerden müstağnî oluşu, ve bu zenginlik karşısında kulun fakrını idrak etmesi.
Ganî, halk etmeden önce de sonra da Ganî'dir. Zümer Sûresi şerhi, ismin zâtî oluşunu vurgular:
"Ganiyy ismi, Hakk'ın Zâtı itibâriyle âlemlerden müstağnî olduğunu ifâde eder. O, âlemleri halk etmeden önce de Ganiyy idi, halk ettikten sonra da. Âlemler O'na bir şey katmadığı gibi, küfür de O'ndan bir şey eksiltmez." (Zümer Sûresi)
Demek âlemin var oluşu Hakk'ın zenginliğine bir şey eklemez, kulların inkârı da O'ndan bir şey götürmez. Ganî, dışarıdan gelenle artmayan, eksilmeyen mutlak zenginliktir.
Nefsini bilen, Hakk'ın zenginliğini ve kendi fakrını bilir. Fâtır Sûresi şerhi, ismi mârifete bağlar:
"Kim nefsini bilirse rabbini bilir, Allah'ın mutlak zenginliğini (el-Ganiyy) ve hiçbir şeye muhtaç olmadığını idrak eder. Ve mucidine karşı tam bir fakr ve acziyet içinde olur. 'Allah Ganî'dir, siz ise fakirsiniz.'" (Fâtır Sûresi)
Burada Ganî ismi bir terazinin bir kefesidir; öbür kefede kulun fakrı durur. Sâlik kendini tanıdıkça, kendinde bir varlık olmadığını, asıl zengin olanın Hak olduğunu görür; bu görüş onu acziyete, acziyet de teslime götürür.
Ganî, rahmetiyle tecellî edince kuluna verir. Kelime-i Yahyâviyye & Zekeriyyâiyye dersi, Ganî'yi Rezzâk ve Gaffâr ile bir arada anar: "Hak Teâlâ dahi Şâfi. Rezzâk, Ganiyy ve Gaffar isimlerinin iktizâsına göre tecellî buyurup, ona rahmet eyler." Ganî, kendi muhtaç olmadığı hâlde, muhtaç olanı isimlerinin gereğince rızıklandıran, bağışlayandır; "rahmetim her şeyi kaplamıştır" âyeti bu kaplayıcı zenginliğe işaret eder.
Değerlendirme
Füsûs, fakrı Ganî'ye sığınmanın yolu olarak okur — kulun övüncü, kendinde bir şeyi olmadığını bilmesidir. Terzibaba külliyatı ismin zâtî oluşunu (halk etmeden önce de sonra da Ganî) ve mârifete bağını (nefsini bilen Hakk'ın zenginliğini, kendi fakrını bilir) işler. Hepsinin ortak hükmü şudur: Ganî, dışarıdan gelenle artmayan, eksilmeyen mutlak zenginliktir; ve bu zenginliğin kuldaki yansıması, kendi fakrını görüp Hakk'a teslim olmaktır. Bu ismi fakr ve rezzak ile birlikte; verdiğinden karşılık beklemeyen yönünü ise rahman ile okumak gerekir.