Esmâ 85
مَالِكُ الْمُلْك
Mâlikü'l-Mülk
MALİKEL MÜLK'tür mülkün sahibi,Mülkünde komaz asla gayriyi,Yoktur bulamassın hiç ayrıyı,Sahib olan MALİKEL MÜLK'tür ancak.
Esmâü'l-Hüsnâ
Mânâ ve Kur'an'da Geçişi
Mülkün Gerçek ve Mutlak Sahibi
Mânâ. Mâlikü'l-Mülk, Allah'ın esmâ-i hüsnâsından olup "mülkün gerçek sahibi, mülkünde dilediği gibi tasarruf eden" demektir. Bu isim, Allah'ın görünen ve görünmeyen bütün âlemlerin tek ve mutlak sahibi olduğunu, varlık üzerinde hiçbir şarta bağlı olmaksızın dilediği gibi hükmeden yegâne güç olduğunu ifade eder.
Etimoloji. Bu terkip, Arapça م-ل-ك (m-l-k) kökünden türeyen "mâlik" (sahip olan) ve "mülk" (sahiplik, egemenlik alanı, varlık) kelimelerinden oluşur. Kök anlamı, "bir şeye sahip ve hâkim olmak, onu elinde bulundurup tek başına tasarruf etmek"tir. Aynı kökten mâlik, melik, melîk, memlûk ve melekût gibi kelimeler de türemiştir.
Mâlik ve Melik Nüansı. Kelâm ve tefsir âlimleri, anlamca yakın olan Mâlik ve Melik isimleri arasında ince bir fark olduğuna dikkat çekerler. Mâlik, bir şeyin bizzat kendisine sahip olmayı ve üzerinde dilediği gibi tasarrufta bulunmayı ifade ederken; Melik, akıl sahibi varlıklara emir ve yasaklarla hükmetme gücünü belirtir. Gazzâlî'ye göre Mâlik daha genel (aam), Melik ise daha özeldir (has). Allah, hem bütün varlığın sahibi (Mâlik) hem de insanlar ve cinler gibi sorumlu varlıkların hükümdarıdır (Melik).
Kur'an-ı Kerîm'de Mâlikü'l-Mülk. "Mâlikü'l-mülk" terkibi, Kur'an'da Allah'a nisbet edilerek iki defa, her ikisi de aynı âyet içinde olmak üzere Âl-i İmrân sûresinde geçer.
| # | Sure / Ayet | Bağlam |
|---|---|---|
| 1 | Âl-i İmrân 3/26 | Peygamber'e, mülkü dilediğine veren ve dilediğinden alan, dilediğini yücelten ve alçaltan mutlak egemen olarak Allah'a dua etmesi emredilir. |
Anlamca yakın isimler. Melik, Ganî, Kādir, Kahhâr, Kavî, Kayyûm, Mukteder, Samed, Vâcid.
İtikadî çerçeve ve kula yansıması. Bu isim, evrendeki tek gerçek mülkiyetin Allah'a ait olduğunu, insanların sahip olduğu her şeyin ise geçici, sınırlı ve mecazi bir nitelik taşıdığını öğretir. Âl-i İmrân sûresindeki âyet, dünyevî saltanat, zenginlik ve statünün mutlak olmadığını; hepsinin kaynağının Allah olduğunu ve O'nun iradesiyle el değiştirebileceğini vurgular. Bu ismi idrak eden bir mü'min, kendi acizliğini ve Allah'a olan mutlak ihtiyacını (fakr) anlar. Elindeki imkânların birer mülk değil, emanet olduğunu bilir; bu bilinç onu şımarıklıktan ve kibre kapılmaktan korur, şükre ve tevazuya yöneltir. Gazzâlî'nin belirttiği gibi, kulun bu isimden alacağı pay, kendi küçük krallığı olan bedeni, organları ve duyguları üzerinde Allah'ın rızasına uygun bir hâkimiyet kurması, onları heva ve hevesinin değil, ilâhî iradenin hizmetine sunmasıdır.
Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi — "Mâlikü'l-Mülk" maddesi · Gazzâlî, el-Maḳṣadü’l-esnâ.
Şerh
Kaynak: Esmâü'l-Hüsnâ (Cilt 1), s. 261 — M. Nusret Tura (düz. Terzioğlu Murat Deruni)
Kitapta bu isme ayrılan bölüm kısadır (başlık, kısa anlam ve dörtlük); tamamı kitapta okunabilir.
Cilt 1 kitabının tamamını okuFüsûs ve Mesnevî Işığında
Ahmed Avni Konuk'un Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Terzibaba'nın Füsûsu'l-Hikem dersleri ve külliyatı ışığında derlenmiştir.
Mesnevî-i Şerîf'te Mâlikü'l-Mülk
Mevlânâ, Mâlikü'l-Mülk ismini mülkün gerçek sahibinin yalnız Hak olduğu, kulun ise elindekine emânetçi bulunduğu eksende işler. Konuk'un şerhinde bu isim hem nimetlerin tek kaynağı, hem de kıyâmet günü hesabın sahibi olarak görünür.
Mâlikü'l-Mülk, kâinâtı var edenin ta kendisidir. Şerhin en açık teması, mutlak mülkiyetin yalnız Hakk'a ait oluşudur. Cilt 7 bunu kulun teslimiyetiyle bağlar:
"Mâlikü'l-mülk ancak mûcid-i kâinât olan Hak Teâlâ hazretleridir ki, her kim O'nun emrine ve murâdına baş koyar ve itâat ederse, bu toprak ve unsurî olan cihân olmaksızın o mutî' olan kimseye, gözler görmedik ve kulaklar işitmedik birçok mülk verir." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 7)
Demek bütün mülkün sahibi Hak'tır; insan O'nun emrine baş koyduğunda toprağa bağlı dünyevî bir mülk değil, görülmemiş bir mülke kavuşur. Şerh bunu bir tercihle bitirir: Hakk'ın huzûrunda secdenin zevki, kula iki yüz devletten daha hoş gelir. Mâlikü'l-Mülk'e teslim olan, fânî mülkü bırakıp Sahibine yönelmiştir.
Bütün nimetler Mâlikü'l-Mülk'ündür. Cilt 5, bu mülkiyeti nimetlerin tek kaynağı oluşuna taşır:
"Bu her iki ni'meti Mâlikü'l-mülk olan Hak Teâlâ hazretleri ihsân etmiş olduğundan, O'nun ihsânı kadîmdir; ve insanın havâssi ile idrak edemeyip bilmediği ve havassiyle idrak edip bildiği ni'metlerin hepsi Hakk'ındır." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 5)
İnsanın farkında olduğu ve olmadığı bütün nimetler O'nundur; ihsânı da kadîmdir, yani sonradan olma değildir. Bu yüzden kul, elindeki hiçbir şeye "benim" diyemez; sahiplik vehmi, Mâlikü'l-Mülk'ü unutmaktan doğar.
Mülkün sahibi karşısında nefis hırsızı rezil olur. Cilt 3, bu ismi amelin niyetine bağlar. Kişi dünyada ne ekerse Hak için ekmeli, amelini nefsânî maksatlar üzerine kurmamalıdır:
"Zîrâ Mâlikü'l-mülk olan Hakk'ın indinde, zulmet-i dünyâda ihlâs-ı kalbi çalan nefis hırsızı rezîl ve rüsvây olur. “Mâlik”ten murâd Hak'tır; ve "gece"den murâd, dünyânın zulümât-ı tabîiyyesi; ve "hırsız"dan murâd, nefistir." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 3)
Şerh burada bir temsîli açar: gece dünyanın tabiî karanlığı, hırsız nefis, çalınan şey kalbin ihlâsıdır. Mülkün gerçek sahibi her şeyi gördüğü için, karanlıkta ihlâsı çalan nefis O'nun indinde mutlaka açığa çıkar ve rezil olur. Mâlikü'l-Mülk ismi böylece hesap gününün de sahibini gösterir: mülkü dağıtan da, geri alıp hesabını soran da O'dur.
Terzibaba Külliyatında Mâlikü'l-Mülk
Terzibaba külliyatında Mâlikü'l-Mülk ismine şu pasajlarda temas edilir. Kıyâmet Sûresi şerhinde zâhir ve bâtın mülk ayrımı şöyle açıklanır:
Bu geçici bölüşme, paylaşım neticesinde “malik” zahir, “malikel mülk” batın olmuştur. İşte bir müddet batında kalmayı murat ve arzu eden “zât-ı mutlak” burada kendini (ﻻ) “lâm elif” sırrı içinde gizleyerek, kendi kendine, kendinde olarak (لَا) ”lâ” diyerek perdelemiştir.
— Kıyâmet Sûresi
Sohbetlerinde ise insanın kendi beden ve ruh mülkünün dahi tamamen Hakk'a ait olduğu ve kulun sahiplik iddiasında bulunamayacağı şöyle ifade edilir:
Elimizde ne malzememiz ne herhangi bir şeyimiz var, üreteceğimiz ne dükkan ne bir tezgah var. Yani bize ait bir şey yoktur. Varsa da onların hepsi Malikel Mülk olan Allah’a aittir. Bu beden mülklerimiz de O’na ait, içindeki ruh da O’na ait “Ben üfledim” diyor, bize ait ne kaldı hiç bir şey.
— Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29)
Değerlendirme
Mâlikü'l-Mülk, var olan her şeyin tek sahibi ve üzerinde tasarrufun yalnız kendisine ait olduğu isimdir. Mesnevî bu ismi üç yönden açar: O kâinâtı var edendir ve emrine teslim olana görülmemiş mülk verir; insanın bildiği bilmediği bütün nimetler O'nundur; ve mülkün sahibi olduğu için karanlıkta ihlâsı çalan nefsi mutlaka açığa çıkarır. Terzibaba külliyatında ise geçici mülk sahipliğinin bir perdeden ibaret olduğu, kulun beden ve ruh mülkü de dâhil her şeyin hakiki sahibinin Mâlikü'l-Mülk olduğu vurgulanır. Ortak hüküm şudur: kul elindekinin mâliki değil emânetçisidir; sahiplik vehmini bırakıp Sahibine teslim olan, fânî mülkten bâkî mülke geçer. Bu ismi mülkün gerçek sahipliği yönüyle malik ve melik, tasarrufun mutlaklığı yönüyle kahhar ile birlikte okumak gerekir.