Zü'l-Celâli ve'l-İkrâm

Mesnevî-i Şerîf'te Zü'l-Celâli ve'l-İkrâm

Mesnevî şerhinde kalp, Hakk’ın cemâlî ve celâlî tecellîleri arasında salınan bir yaprağa benzetilir. Hadîs-i şerîfte de belirtildiği gibi, Rahmân’ın iki parmağı arasında olan kalp, bu tecellîlerin rüzgârıyla hareket eder. Kalbin hangi rüzgârın, yani cemâl tecellîsinin mi yoksa celâl tecellîsinin mi tesirinde olduğu, kişinin fiillerine bakarak anlaşılabilir.

Senin kalbin القلب بين الاصبعين من اصابع الرحمن يقلبها كيف يشاء ya'ni "Kalb, Rahmân'ın iki parmağı arasındadır; onu istediği gibi döndürür" hadîs-i şerîfi mûcibince Hakk'ın tecellî-i cemâlîsi ve celâlîsi arasındadır. Onu bir yaprak gibi hareket ettirir. Bak, bu kalbin hareketi sana hâlinin vasfını söyler. Ya'ni cemâl rüzgârı ile mi, yoksa celâl rüzgârı ile mi hareket ediyor?

— Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 11

Bu iki tecellî, yani celâl ve cemâl, bu dünyada birbirinden ayrı değil, iç içedir. Şerhte bu durum, kasapların farklı etleri birlikte satmasına benzetilir. Bir kahır tecellîsinin, yani zorluk ve sıkıntının içinde bir lütuf ve güzellik tecellîsi gizlidir. Gündelik hayatta da açlığın (celâl) ardından lezzetli yemeklerle doyuma ulaşmak (cemâl) gibi tecrübeler, bu iç içeliği gösterir.

Ya'ni, "Hakk'ın bir tecellî-i celâlî ve kahrîsi olan o tokadı gördün, onda gizli olan tecellî-i cemâlî ve lutfiyi de gör! Zîrâ إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا (İnşirâh, 94/6) ya'ni "Muhakkak güçlük kolaylık ile berâ- bedir" âyet-i kerîmesi mûcibince kahır ve lutuf berâberdir. Bunlar birbirinde mündemicdir. Nitekim, kasaplar koyunun but etini gerdan eti ile berâber satarlar." Ve zamânımızda kasaplar kuzu etini sâf olarak müşterilere vermezler. Bir mikdâr kuzunun başını ve ciğerini de karıştırıp verirler. İşte bu âlemde tecelliyât-ı ilâhiyye de böyledir. Tecellî-i celâlî cemâlî ile ve cemâlî celâlî ile karışıktır.

— Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 11

Bu sıfat tecellîleri, yani celâlî ve cemâlî hitaplar, özellikle manevî yolda ilerleyen sâliklere yöneliktir ve sâlikin kendi istidadı bu tecellîleri kendisine çeker.

Terzibaba Külliyatında Zü'l-Celâli ve'l-İkrâm

Terzibaba'nın sohbetlerinde, bu dünya zıtlıkların bir arada bulunduğu bir "fark alemi" olarak tanımlanır. Bu yüzden burada hem Müslüman hem kâfir, hem hidâyet hem dalâlet bulunur. Ahirette ise hayat ya bütünüyle celâlî ya da bütünüyle cemâlî olacaktır. Bu dünyanın en kemalli yer olması, bütün bu zıtlıkları bünyesinde barındırmasından ileri gelir.

Bu zıtlığın bir örneği Âdem ile İblis'in halk edilişinde görülür. Kelime-i Âdemiyye şerhinde anlatıldığına göre İblis, hem bâtınında (iç yüzünde) esmâ-i celâliyeden olan Mudil isminin hem de zâhirinde (dış yüzünde) celâl mazharı olan ateşin tecellîsidir. Âdem ise hem celâlî (ateş, hava) hem de cemâlî (su, toprak) unsurlardan meydana gelmiş, bâtınında ise celâlî ve cemâlî bütün isimleri toplayan Allah ismini taşır.

Şu halde iblis zahiren ve batınen mazhar-ı celal olduğundan yed-i şimal olan sıfat-ı celaliyle mahluktur. Bu sebeple iblisin hakikati olan Mudil ismi bozgunculuk hile, küfür, haset gibi sıfatlara haizdir ve neşet-i unsuriyesi olan “nar” dahi istila, kibir, tasallut, ceberut (cebren bir şeyleri yaptırma) gibi sıfat-ı kahriyeyi iktiza eder. Âdem’e gelince O’nun batını Allah ismi şerifi olduğu ve bu İsm-i Azam celali ve cemali bil cümle esmayı cami bulunduğu gibi O’nun zahiri olan neşet-i unsuriyesi dahi mezahiri celaliyeden olan nar ile havadan, mezahiri cemaliyeden olan su ile topraktan mürekkebdir.

— TB. Kelime-i Âdemiyye

Bu iki tecellî türüyle nasıl bir ilişki kurulabileceği bir şemsiye benzetmesiyle anlatılır. Cemâlî isimlerin rahmetini toplamak için şemsiyeyi ters çevirip biriktirirken, celâlî isimlerin tecellîlerini bir yağmur gibi üzerinden akıtıp korunabilir.

Değerlendirme

Celâl (heybet, kahır) ve Cemâl (güzellik, lütuf) tecellîleri, bu dünyada her zaman iç içe bulunur. Bir zorluğun ardında bir kolaylık, bir kahır tecellîsinin içinde bir lütuf gizlidir. İnsanın kalbi de bu iki tecellî rüzgârının estiği bir alandır ve kişinin fiilleri, kalbinin hangi tecellînin etkisi altında olduğunu dışa yansıtır.

Varlık, bu iki zıt kutbun tecellîsinden ibarettir. Nihayetinde "Allah" ismi, bütün bu celâlî ve cemâlî isimleri ve tecellîleri kendinde toplayan en kapsamlı isimdir.