Esmâ 08
الْمُهَيْمِن
Müheymin
MÜHEYMİN'de zatına ulaştırır,Tüm alemi sana yaklaştırır,Böylece yüce dağlar aştırır,Seni seninle bulan MÜHEYMİN'dir ancak.
Esmâü'l-Hüsnâ
Mânâ ve Kur'an'da Geçişi
Her Şeyi Gözetip Koruyan ve Yöneten
Mânâ. el-Müheymin, Allah'ın esmâ-i hüsnâsından olup "kâinatın bütün işlerini gözetip yöneten, koruması altına alan" demektir. Bu isim, Allah'ın varlıkların amellerini, rızıklarını ve ecellerini eksiksiz bir ilim, mutlak bir kudret ve mükemmel bir fiil ile idare ettiğini ifade eder. Kelâm âlimi Mâtürîdî, ismin "emin" (her sözü ve işi güvenilir olan, asla zulmetmeyen), "musallat" (bütün kullarını hükmü altına alan) ve "şahit" (her şeye tanık olan ve vahyinin doğruluğunu tasdik eden) gibi anlamlara gelebileceğini belirtir. Gazzâlî ise müheymini, "yaratıkların amelleri, rızıkları ve ömürlerinin idaresini elinde bulunduran" şeklinde tanımlar ve bu hâkimiyetin ancak Allah'a mahsus olduğunu vurgular.
Etimoloji. İsim, Arapça ه-ي-م-ن (h-y-m-n) kökünden gelen ve "bir şeyi gözetimi altına alıp korumak ve onu yönetmek" anlamındaki heymene mastarına dayanır. Bununla birlikte, ismin kökeni hakkında farklı görüşler de mevcuttur. Bazı âlimlere göre kelime, "başkalarını korku ve endişeden emin kılmak" mânasındaki îmân kökünden türemiş ve ses değişimiyle bu hâli almıştır. Bu durumda anlamı "kendisine güvenilen, varlıklara güven veren" olur. Ebû Zeyd el-Belhî ve Zeccâc gibi dilciler ise müheyminin türemiş bir kelime olmadığını, Süryanîce kökenli (müheyminâ) olduğunu ve kadim semavî kitaplarda da Allah'ın bir ismi olarak geçtiğini ileri sürmüştür.
Kur'an-ı Kerîm'de el-Müheymin. "Müheymin" ismi, Kur'an-ı Kerîm'de Allah'a nispet edilerek bir defa geçer. Bu kullanım, esmâ-i hüsnânın birçoğunun bir arada zikredildiği Haşr sûresinin son âyetlerindendir.
| # | Sure / Ayet | Bağlam |
|---|---|---|
| 1 | Haşr 59/23 | el-Azîz, el-Cebbâr ve el-Mütekebbir isimleriyle birlikte |
Bunun dışında Mâide sûresinin 48. âyetinde kelime, Allah'ın ismi olarak değil, Kur'an'ın bir sıfatı olarak kullanılır. Burada Kur'an'ın, kendinden önceki ilahî kitapları doğrulayıcı ve onları "gözetip koruyucu" (müheymin) olduğu ifade edilir.
Anlamca yakın isimler. Mü’min, Rakīb, Hafîz, Hâlik, Şehîd.
İtikadî çerçeve ve kula yansıması. el-Müheymin ismi, Allah'ın kâinat üzerindeki mutlak gözetimini, korumasını ve idaresini ifade eder. O, her şeyi ilmiyle kuşatır, kudretiyle yönetir ve fiilleriyle en mükemmel şekilde düzenler. Bu ismin tecellisini idrak eden bir kul, öncelikle kendi iç dünyasına yönelir. Gazzâlî'nin işaret ettiği gibi, kişi kendi kalp hayatının sırlarına vâkıf olup nefsini istikamet üzere tutabildiği ölçüde bu ismin yansımasına mazhar olur. Kendi kalbi üzerinde hâkimiyet kuran mü'min, bu hâkimiyetin sınırlarını genişleterek başkalarının da doğru yolda olmasına vesile olabilirse, el-Müheymin isminin tecellilerini hayatında daha derinden hisseder. Bu, varlıkların gerçek yöneticisinin Allah olduğunu bilerek, O'nun ahlakıyla ahlaklanma çabasının bir parçasıdır.
Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi — "Müheymin" maddesi
Şerh
Kaynak: Esmâü'l-Hüsnâ (Cilt 1), s. 123 — M. Nusret Tura (düz. Terzioğlu Murat Deruni)
EL-MÜHEYMİN
Mahlûkâtın hallerini gözetici demektir. Siz Allah için bir iyilik fedakârlık yapın da bakın o sizi gözetlemiş mi, gözetlememiş midir? Nasıl misilleriyle sizi mükafatlandırır…
MÜHEYMİN' de zâtına ulaştırır,
Tüm âlemi sana yaklaştırır,
Böylece yüce dağlar aştırır,
Seni seninle bulan MÜHEYMİN'dir ancak.
Tüm âlemi sana yaklaştırır,
Böylece yüce dağlar aştırır,
Seni seninle bulan MÜHEYMİN'dir ancak.
Füsûs ve Mesnevî Işığında
Ahmed Avni Konuk'un Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Terzibaba'nın Füsûsu'l-Hikem dersleri ve külliyatı ışığında derlenmiştir.
Mesnevî-i Şerîf'te el-Müheymin
Bu isim Mesnevî-i Şerîf Şerhi'nde müstakil bir başlık olarak işlenmez.
Füsûsu'l-Hikem'de el-Müheymin
İbrâhîm'e verilen isim "heyamân", şiddetli aşk mânâsınadır. Kelime-i Muhammediyye dersi, ismin aşk yönünü açar:
"Fusûs'ül-Hikem'de İbrahim Fassında Cenâb-ı Hakk'ın O'na verdiği isim 'heyamân' müheymin, şiddetli aşk mânâsınadır. Şiddetli aşktan kasıt şiddetle yakınında olmak. Yani iki şeyin yakınlığı değil, kendi varlığındaki idraki yakınlığı olmasıdır." (Kelime-i Muhammediyye)
Demek Müheymin kökü, yalnız dışarıdan gözetip korumayı değil, aşkla Hakk'a sarılmayı da anlatır. İbrâhîm (a.s.) esmâ âlemini idrak edip o isimleri kendi bünyesinde yaşayınca, ona bu şiddetli aşk hâli verilmiştir; yakınlık burada mesafe değil, kendi varlığında Hakk'ı idrak etmektir.
Terzibaba Külliyatında el-Müheymin
Terzibaba külliyatında Müheymin, hem sâliki zâtına ulaştıran isim, hem de Hakk'ın cemâlinden bir an ayrılmayan melâikenin adı olarak işlenir.
Müheymin, seni seninle bulduran isimdir. Necdet Dîvânı, ismi bir vuslat hâline bağlar:
"MÜHEYMİN'de zâtına ulaştırır, / Tüm âlemi sana yaklaştırır, / Böylece yüce dağlar aştırır, / Seni seninle bulan MÜHEYMİN'dir ancak." (Necdet Dîvânı)
Demek Müheymin yalnız dışarıdan koruyan bir isim değil; sâliki kendi zâtına, kendi hakikatine ulaştıran bir gözeticidir. "Seni seninle bulmak" — nefsini tanıyıp Rabb'ini bilmektir; Müheymin bu yolda dağ aşırır, âlemi kula yaklaştırır.
Müheymin, rahmetiyle koruyan, ilmiyle gözetendir. Her Şey Merkezinde mi? hikâyesi, ismin mânâsını sade bir dille verir: "Halkettiklerini rahmetiyle koruyan, sonsuz ilmiyle kudretiyle gören, gözeten. [...] Koruduğu için dayanılan , güvenilen Müminimizdir. [...] Günahlardan kaçınabilmek için bu esmaya irade ederek sığınırız." Müheymin, kulun sığınıp güvendiği, koruyucu isimdir; nefsini kontrol edemeyen insan bu isme irâdesiyle yönelir.
Müheymin melâikesi, Hakk'ın cemâlinden bir an gözünü ayırmaz. Lübbü'l-Lübb, bu ismi gözeten meleklere bağlar: "“Müheymin melaike”, öyle melaikedir, ki Hak subhanehü teala onları halk eylediğinden beri Hakkın cemalinden bir an gözlerini ayırmayıp, Cemalüllahın güzelliğinde hayran olmuşlardır... Ne kendilerinden ne de başkalarından haberleri vardır. Ne alemin, ne ademin, ne de iblisin halk olunduklarını bilmezler!" Burada gözetme tersine döner: Müheymin melâikesi gözeten değil, gözünü Hak'tan ayırmayan, hayranlıkla bakan varlıklardır. Bakara Dosyası da Müheymin'i "kullarını devamlı gözeten" diye anar; İnsân-ı Kâmil derslerinde de illiyyûn melekleri bu isimle adlandırılır.
Değerlendirme
Bu isim Mesnevî'de müstakil işlenmez; ağırlık Füsûs ve Terzibaba külliyatındadır. Füsûs, Müheymin'i iki yönden okur: tecellîsiyle peygamberleri ve evliyâyı zuhûra getiren gözetici isim, ve İbrâhîm'e verilen "heyamân" ile şiddetli aşk hâli. Terzibaba külliyatı ismi hem sâliki zâtına ulaştıran, "seni seninle bulduran" isim olarak, hem de Hakk'ın cemâlinden gözünü ayırmayan Müheymin melâikesinin adı olarak işler. Hepsinin ortak hükmü şudur: Müheymin, gözetip koruyan isimdir; fakat bu gözetme hem Hakk'ın kulu rahmetiyle koruması, hem de kulun aşkla gözünü Hak'tan ayırmaması yönüyle çift yönlü okunur. Bu ismi aziz ve hafiz ile birlikte; aşk yönünü ise insan-i-kamil ile okumak gerekir.