Esmâ 07
الْمُؤْمِن
Mü'min
MÜ'MİN ile imane erişirsin,Sonsuz bir tevhide girişirsin,Gerçek varlığına dönüşürsün,İman sahibi eden MÜ'MİN'dir ancak.
Esmâü'l-Hüsnâ
Mânâ ve Kur'an'da Geçişi
Güven Veren, Vaadine Güvenilen ve Tasdik Eden
Mânâ. el-Mü'min, Allah'ın esmâ-i hüsnâsından olup iki temel anlam taşır. İlk olarak, "başkalarını korku ve endişeden emin kılan, onlara güven veren ve vaadine güvenilen" demektir. Bu güvence hem dünya hayatı hem de âhiret için geçerlidir. Allah, bu isminin tecellisiyle dünyada hayatın devamı için gerekli olan emniyet ve huzur ortamını sağlar. Gazzâlî'nin belirttiği gibi, insanın sahip olduğu ve değeri ancak kaybedildiğinde anlaşılan sayısız nimet, bu ismin bir yansımasıdır. Âhirette ise Allah, dostları olan müminleri her türlü korkudan emin kılarak ebedî güvenceye kavuşturur. İkinci olarak el-Mü'min, "tasdik eden, onaylayan" anlamına gelir. Bu bağlamda Allah, kullarının imanını ve samimiyetini tasdik eder, peygamberlerinin doğruluğunu gönderdiği mûcizelerle ispatlar. Daha derin bir katmanda ise Allah, kendisinden başka ilâh olmadığına bizzat şahitlik ederek (Âl-i İmrân 3/18) kendi birliğini tasdik eden bir "muvahhid" konumundadır.
Etimoloji. İsim, Arapça ا-م-ن (e-m-n) kökünden gelen ve "güven içinde bulunmak, korkusuz olmak" anlamındaki emn (emân, emânet) mastarının "if'âl" kalıbından türemiştir.
Kur'an-ı Kerîm'de el-Mü'min. "Mü'min" ismi, Allah'a izâfe edilerek Kur'an-ı Kerîm'de bir yerde geçer:
| # | Sure / Ayet | Bağlam |
|---|---|---|
| 1 | Haşr 59/23 | el-Melik, el-Kuddûs, es-Selâm isimleriyle birlikte |
Ayrıca "emn" kökü, "korku ve endişeden emin kılmak" anlamında ilâhî bir fiil olarak üç âyette daha Allah'a nisbet edilir (Bakara 2/125, En'âm 6/82, Nûr 24/55).
Anlamca yakın isimler. Ber, Müheymin.
İtikadî çerçeve ve kula yansıması. el-Mü'min, Allah'ın kendi birliğine şahitlik etmesi yönüyle zâtî, diğer anlamlarıyla ise fiilî sıfatlar grubunda değerlendirilir. Bu ismi idrak eden kulun alacağı nasip, Gazzâlî'ye göre, başkalarının kendisinden emin olduğu bir güven kaynağı olmaya çalışmasıdır. Bir mümin, çevresindeki insanlara ve tüm varlıklara zarar vermekten kaçınmalı, onlara emniyet telkin etmelidir. Bu ismin tecellisine en üst düzeyde mazhar olanlar ise peygamberler ve onların yolunu takip eden âlimlerdir; zira onlar, insanları ebedî azaptan kurtuluşa yönlendirerek en büyük güvenceyi sağlamaya vesile olurlar.
Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi — "Mü'min" maddesi · Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât · Gazzâlî, el-Maḳṣadü’l-esnâ.
Şerh
Kaynak: Esmâü'l-Hüsnâ (Cilt 1), s. 119 — M. Nusret Tura (düz. Terzioğlu Murat Deruni)
EL-MÜ’MİN
وَاللّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ {آل عمران/68}
( Vallah-u veliyyül mü’minîn)
3/68. “Allah Teâlâ ise mü'minlerin _veli_sidir.” Görüldüğü gibi Allah (c.c.) lühü Mü’minlerin Veli’si dir, o halde Veli olmanın ilk şartı Mü’min olmaktır. İman ehli olmayan bazı kimselerden bazı değişik haller zuhura gelse bile o hallerinden dolayı Veli’dir denemez çünkü tamamen beşeri ve nefsidir, İblis ve tebeasının işe karışmasıyla olur ve hiç bir ma’nevi yönü yoktur. Bu halin farkında olamayan bazı kişiler bu hallerden etkilenebilirler.
Yukarıdaki Âyet-i Kerîme’de görüldüğü gibi (Esmâ’ül Hüsnâ) dan üç isim vardır, biri Zât-î olan (Allah) ismidir ki Zât-ı na aittir Kulunun hissesi yoktur. Diğerleri ise Esmâ-i İlâyeden’dir ve Hakk ile Kul arasında müşterektir. İşte bu yüzden aralarında geçiş vardır. Bazan Hakk bu isimlerle Kulunda zuhur eder bazen de Kulu bu isimlerle Hakk’ta zuhur eder. Bazen de kulun kendi nefsinde bireysel olarak zuhur eder. Gerçek Velilik Hakk’ın, Kulun da, Allah ismiyle, yapmış olduğu tecel-lisi’dir, orada ve arada Kulun kulluğu kalmadığından Esmâ’ül hüsnâ’dan olan Veli ismi, Esmâ’i zâtiyye’den olan Allah ismi yönünden zuhur eder, böylece Kulunda kulluk yönüyle bulunan Veli ismi Zâtına ait olmuş olur. Çok husûsî olan bu halde ise Veli Allah’tır. Bu hal geçtikten sonra gene Kul kuldur, ancak irfaniyyet-i ile bütün bu hallerin farkındadır, farkında olması ise Onun veliliği’dir. Bu ise Kulunun veli ismiyle Hakk’ta zuhuru-dur ki, kubbelerinin altındadır. Böylece yine müşterek olan Mü’min Esmâ’sı bazen Hakk’ın Kuluna ayna olmasıyla, Kulu’nun Hakk’ta zuhuru, bazen de, Kulu’nun Hakk’a ayna olmasıyla hakk’ın kulunda ki, zuhurunu oluşturmakta’dır, Bu ise (Mü’min Mü’minin aynasıdır) Hadîs-i kudsîsi’nin faaliyyet sahasıdır. İşte daha yukarıda belirtilen, Velâyet! (zuhur hâlini kadîm hâline dönüştürmektir) ifadesinin özet açılımı budur diyebiliriz. Kulu yapmış olduğu nefs terbiyesi almış olduğu irfaniyyet hakikatleriyle nefsini tanıdıkça kendinde var olan gerçek hakikati anladığında kendinde nefsine ait bir şey kalmadığını da, anladığında işte o zaman (zuhur hâli yani “beşeriyyet-i” kadîm hâline yani “hakikatine” dönüşmektedir.)
MÜ'MİN' ile imane erişirsin,
Sonsuz bir tevhide girişirsin,
Gerçek varlığına dönüşürsün,
İman sahibi eden MÜ'MİN'dir ancak.
Sonsuz bir tevhide girişirsin,
Gerçek varlığına dönüşürsün,
İman sahibi eden MÜ'MİN'dir ancak.
MÜ'MİN AYNASI
Mü'min'dir Allah'ın (c.c.) zuhur aynası,
Hakk ve kulun ortak olur aynası,
Bazen Hakk, bazen kul mürur aynası,
Mü'min'ül Mü'min'in Allah (c.c.) aynası.
İki ayna, elma Hakk'ı bildirir,
Ellerini meyva gibi dildirir,
Hakk'a ayna arif pası sildirir,
Kulunun sinesi Hakk'ın aynası.
Cilala aynanı yavaş dingince,
Sırât-ı Müstâkim nefse ilgince,
Sıratullâh dikey mi’rac bilgince,
Allah (c.c.) ile seyir aşkın aynası.
Hakk ve kulun ortak olur aynası,
Bazen Hakk, bazen kul mürur aynası,
Mü'min'ül Mü'min'in Allah (c.c.) aynası.
İki ayna, elma Hakk'ı bildirir,
Ellerini meyva gibi dildirir,
Hakk'a ayna arif pası sildirir,
Kulunun sinesi Hakk'ın aynası.
Cilala aynanı yavaş dingince,
Sırât-ı Müstâkim nefse ilgince,
Sıratullâh dikey mi’rac bilgince,
Allah (c.c.) ile seyir aşkın aynası.
Tozunu havanda tokmak dövünce,
Cenâb-ı Hakk habib diye övünce,
Âlemlere rahmet irsal edince,
Zuhuru Muhammed (s.a.v.) insân aynası.
Cenâb-ı Hakk habib diye övünce,
Âlemlere rahmet irsal edince,
Zuhuru Muhammed (s.a.v.) insân aynası.
Özümün özü nuru yayınca,
Zulmetin aslı "Hu" anlayınca,
Zâtı'nın elini selâmlayınca,
İlâhi Hakîkat Kâ’be aynası.
Oturdum mescidde direğin dibine,
Dahil edilince sûre-i Fethine,
Habibten en güzel ders ümmetine,
Allah'ın (c.c.) ahlakı Cemâl aynası.
"Nusretiyle Aziz" olan rahmeti,
Dinleyen, dillendi bildi Ahmeti,
Dilenmiş olan saatte okunur kameti,
Seyrettiğim Mü'min, Mü'min aynası.
Nefsinin yıldızı benlik sönünce,
Vehim ve hayâli gönlün görünce,
Zuhur hâli kadim hale dönünce,
Gönle tulu etti Veli aynası.
Allahu ekberle uruc edince,
İmam kâ’besine döndü kendince,
Uydum efendime (s.a.v.) cemaat bendince,
Dur Rabb-in namazda Esmâ aynası.
Zulmetin aslı "Hu" anlayınca,
Zâtı'nın elini selâmlayınca,
İlâhi Hakîkat Kâ’be aynası.
Oturdum mescidde direğin dibine,
Dahil edilince sûre-i Fethine,
Habibten en güzel ders ümmetine,
Allah'ın (c.c.) ahlakı Cemâl aynası.
"Nusretiyle Aziz" olan rahmeti,
Dinleyen, dillendi bildi Ahmeti,
Dilenmiş olan saatte okunur kameti,
Seyrettiğim Mü'min, Mü'min aynası.
Nefsinin yıldızı benlik sönünce,
Vehim ve hayâli gönlün görünce,
Zuhur hâli kadim hale dönünce,
Gönle tulu etti Veli aynası.
Allahu ekberle uruc edince,
İmam kâ’besine döndü kendince,
Uydum efendime (s.a.v.) cemaat bendince,
Dur Rabb-in namazda Esmâ aynası.
Kavuşma vaktinin müjdesi bakın,
"Men reani" dedi, âleme yakîn,
"Fekad real Hak" nefsinden sakın,
Muhammedi Mi’rac Necm'in aynası.
"Men reani" dedi, âleme yakîn,
"Fekad real Hak" nefsinden sakın,
Muhammedi Mi’rac Necm'in aynası.
Allah (c.c.) ve Resül (s.a.v.) den, dinlerim Duhân,
Mübarek gecede inince Kûr'ân,
Kadir gecesinde Rabb'imle Handan,
İnsânı uyaran Zât'ın aynası.
Bedri münirin de bugün bayram,
Üçyüz onüç Resül indi kelâm,
Sakin oldu eshab verdi selâm,
İnsân-ı kâmil'dir Muhammed aynası. (s.a.v.)
Mübarek gecede inince Kûr'ân,
Kadir gecesinde Rabb'imle Handan,
İnsânı uyaran Zât'ın aynası.
Bedri münirin de bugün bayram,
Üçyüz onüç Resül indi kelâm,
Sakin oldu eshab verdi selâm,
İnsân-ı kâmil'dir Muhammed aynası. (s.a.v.)
Füsûs ve Mesnevî Işığında
Ahmed Avni Konuk'un Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Terzibaba'nın Füsûsu'l-Hikem dersleri ve külliyatı ışığında derlenmiştir.
Mesnevî-i Şerîf'te el-Mü'min
Mevlânâ, Mü'min ismini en çok "ayna" sırrı üzerinden işler; Konuk'un şerhi bu ismi hem Hakk'ın bir tecellîsi, hem de kulun emniyet bulduğu bir kapı olarak açar.
Mü'min mü'minin aynasıdır. Şerhin en çok döndüğü tema, meşhur hadîs-i şerîftir.
Mü'min ismi emniyet bahşeder. İsmin asıl mânâsı "güven veren"dir; Cilt 2 bunu kalbin emniyetine bağlar:
"Mü'min" olan Hak Teâlâ, kalbi sâf olan mü'minde, bu isim ile zâhir olduğu vakit, ona şeklerden emn bahş eder;" (Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 2)
Şüpheden emin olmak, Mü'min isminin kulda zuhûrudur. Burada bir şart da konur: Kalbi sâf olmayan bir mü'mine ilâhî esrâr inkişâf etmez. Yani bu emniyet, kuru bir inanç değil, kalbin saflığıyla açılan bir yakîn hâlidir.
Sûret değil mânâ matlûbdur. Cilt 2 (beyit 2929), mü'minin nazarını bir misalle koyar: Eğer mü'min altından yapılmış bir put bulursa, onu putpereste vermez. Maksat sûret değil mânâdır; mü'min, altının kıymetini görür ama onu bâtıl bir mâbud olarak bırakmaz. İnsân-ı kâmile de sûreti için değil, taşıdığı mânâ için îtibâr edilir.
Mü'minin niyâzı makbûldür. Cilt 13, Mü'min ismini kulluk ve duâ tarafından açar: Mü'min, mahbûb-ı ilâhî olduğundan niyâzı ve sadâsı da makbûl-i Hak'tır. Hatta Hak Teâlâ, mü'min kulun sesini kesmemesi, niyâzına devâm etmesi için hâcetini geciktirir. Duânın geç kabûlü bir red değil, sevilen kulun sesini uzun dinleme arzusudur.
Füsûsu'l-Hikem'de el-Mü'min
İbn Arabî'nin derslerinde Mü'min ismi müstakil bir fasıl başlığı değildir; daha çok "mü'min kul" ve îmânın hakikati üzerinden, bir de Mü'min (Ğâfir) Sûresi'nden alınan âyetler vesilesiyle geçer.
Îmân, ayn-ı sâbitenin sûretidir. Kelime-i Lûtiyye & Üzeyriyye, bir kulun mü'min oluşunu kendi ezelî hakikatine bağlar:
"bir kimsenin ayn-ı sabitesi, hâl-i ademde yani yokluk halinde Hâdî isminin sureti üzere mürtesem düzenlenmiş bulunmuş ise, vücûd-ı haricîsi hâlinde dahi hidâyet suretiyle ve mü'min olarak zahir olur. Ve Allah Teâlâ o kimsenin hidâyete isti’dâdını ve mü'min o" (TB. Kelime-i Lûtiyye & Üzeyriyye)
Demek îmân sonradan giyilen bir elbise değil; kulun ayn-ı sâbitesinde (ezelî hakikatinde) Hâdî isminin nakşı varsa, o kul dünyaya mü'min olarak gelir. Allah Teâlâ bunu "ezelde onun sûret-i ilmiyyesinden bildi."
Celâl, varlığı asla döndürür.
Terzibaba Külliyatında el-Mü'min
Terzibaba, Mü'min ismini esmâ seyrinin başlangıç kapısı yapar: aynalık bu isimle açılır, diğer bütün isimler o açılan aynada seyredilir.
Aynalık Mü'minlikle başlar. Tasavvuf İzâhları, esmâ müşâhedesinin ilk şartını koyar:
Mü'minlikle aynalık başlıyor, mü'min hakikatini idrak edende de, diğer esmâ-i İlâhiyye seyredilmeye başlanıyor. Mü'min hakikati ortaya çıkmayınca aynalık ortaya çıkmıyor, aynalık hakikati ortaya çıkmayınca da Cenâb-ı Hakk'ı seyr hususiyeti olmuyor.
Demek Mü'min ismi, kalbi Hakk'a ayna kılan ilk isimdir. Bu ayna faaliyete geçmeden, ne diğer isimler seyredilir ne de Hak müşâhede edilir. Terzibaba bunu netleştirir: "Allah'ın Mü'min esmâsı, mü'min olan gönülde zuhura çıkar. İşte bu ayna faaliyete geçtikten sonra Cenâb-ı Hakk'ın diğer esmâlarını o aynada seyretmek mümkün olur."
Ne aynısı ne gayrısı. Aynı eser, kulun Hakk'a aynalığını ince bir ölçüyle koyar: "Cenâb-ı Hakkın Mü'min esmâsıyla îmân ehli olan, mü'min vasfını almış olan Hakk'ın aynası olmaktadır. Ayrıca aynısı olmaktadır. Aynı zamanda, ne aynısı ne de gayrısıdır." Mü'min kul, Hakk'a ayna olduğu için O'ndan ayrı değil; fakat kul olduğu için de O'nun aynısı değil. Tevhîdin bu ince çizgisi Mü'min isminde belirir.
Lâfzî mü'minden Hakk'an mü'mine. Mü'minûn Sûresi şerhi, îmânın iki derecesini ayırır: "Yakîne ulaşıncaya kadar kişi "lâfzen mü'min" iken, diğer ifâdeyle "taklîdî îmân" sâhibi iken, buraya varınca "Hakk'an mü'min" yâni hakîkaten mü'min olur, Hakk esmâsının zuhûru olur. "Hakkan mü'min" ifâdesiyle nasıl bir îmânın kastedildiğini şu" Önce dille söylenen, taklitle taşınan bir îmân vardır; yakîn gelince o îmân hakikate döner ve kul Mü'min isminin gerçek mazharı olur. Tasavvuf İzâhları bunu tamamlar: "Hakk'an mü'min, bütün hakikat-i ilâhiyyeyi idrak ederek îmân etmektir."
Hak, mü'min kulun gönlünde tecellî eder. Aşk ve Muhabbet Yolu, ismi bir yakınlık hâline çevirir: "O azîmüşşân, mü'min kulunun gönlünde tecellî etmektedir; Hak bize 'damarlarınızdan yakınım' diyor." Mü'min ismi, Hakk'ı uzakta değil, kulun kendi gönlünde, kendi damarından yakın gösterir; emniyet de bu yakınlıktan doğar.
Değerlendirme
Üç kaynak Mü'min ismini "ayna" ve "emniyet" ekseninde birleştirir. Mesnevî onu hem Hakk'ın tecellîsi (mü'minin kalbi Hakk'ın aynası), hem mürşid-mürid ilişkisi, hem de şüpheden emin kılan yakîn olarak açar. Füsûs, mü'min oluşu kulun ayn-ı sâbitesindeki Hâdî nakşına bağlar; Mü'min Sûresi'nin âyetini ise celâl tarafından okur. Terzibaba külliyatı Mü'min'i esmâ seyrinin başlangıcı yapar: aynalık bu isimle açılır, kul Hakk'a "ne aynısı ne gayrısı" olarak ayna olur, taklîdî îmân yakînle "Hakk'an mü'min"e döner. Hepsinin ortak hükmü şudur: Mü'min yalnız "güven veren" değil, kulun kalbini Hakk'a ayna kılan, böylece bütün esmânın seyredildiği ilk kapıyı açan isimdir. Bu ismi muheymin, ayan-i-sabite ve tevhid ile birlikte; celâlî karşılığını ise el-Kahhâr ile okumak gerekir.