el-Hafîz
el-Hafîz (Hafiz) (Koruyan). Hafîz, her şeyi koruyan, hiçbir zerreyi zâyi etmeyen, eşyânın hakikatlerini ilminde mahfûz tutan isimdir. Terzibaba bu ismi âyetlerin diliyle açar: toprağın eksilttiği bile "korunan kitap"ta yazılıdır ve haşrde sûretler bu korunan asıldan döner; Hak her şey üzerinde koruyucu oldu
el-Hafîz — Her Şeyi Koruyup Gözeten ve Dengede Tutan
Mânâ. el-Hafîz, Allah'ın esmâ-i hüsnâsından olup "her şeyi koruyan, kâinatta zerre kadar bir şey bile gözetiminden uzak olmayan, tabiatı ve varlığı dengede tutan" demektir. Bu isim, Allah'ın hiçbir şeyi ihmal etmediğini, unutmadığını ve her şeyin kaybolmaması için gerekli tüm tedbirleri aldığını ifade eder. Gazzâlî, bu ismin tecellisinin en açık örneklerinden birinin, tabiatta su ile ateş gibi zıtların bir denge içinde varlığını sürdürmesi olduğunu belirtir; su ateşi, ateş de suyu tamamen yok etmez. Bu denge, el-Hafîz isminin kâinattaki bir yansımasıdır.
Etimoloji. İsim, Arapça ح-ف-ظ (h-f-z) kökünden gelen ve “korumak, görüp gözetmek, ihmalkâr davranmayıp dikkatli olmak, ezberlemek” gibi anlamlara sahip olan hıfz mastarına dayanır. el-Hafîz, aynı kökten gelen hâfız kelimesine göre mübalağa ve süreklilik ifade eden bir sıfattır.
Hafîz ve Hâfız Nüansı. Kelâm âlimleri genellikle bu iki ismi anlam bakımından ayırmasa da, Ebû Abdullah el-Halîmî gibi bazıları ince bir farka işaret etmiştir. Buna göre hâfız kulunu tehlikelerden koruyan, hafîz ise bu korumada kendisine güvenilen, asla gaflete düşmeyen ve ihmal göstermeyen demektir. Ancak genel kabul, Hafîz isminin daha kapsamlı, yoğun ve sürekli bir korumayı belirttiği yönündedir.
Kur'an-ı Kerîm'de el-Hafîz. Hıfz kavramı Kur'an'da 44 defa geçer. el-Hafîz ismi ise Allah'a nisbet edilerek üç âyette zikredilir:
| # | Sure / Ayet | Bağlam |
|---|---|---|
| 1 | Hûd 11/57 | Peygamberin dilinden, Allah'ın her şeyi gözetip koruduğunun ifadesi. |
| 2 | Sebe' 34/21 | Allah'ın her şeyi gözetip denetlediğinin vurgulanması. |
| 3 | eş-Şûrâ 42/6 | Allah'tan başka dostlar edinenleri O'nun gözetim altında tuttuğunun belirtilmesi. |
Ayrıca, anlamca yakın olan "hâfız" kelimesi de üç âyette Allah'ı nitelemek için kullanılır: Hz. Yakub'un dilinden Allah'ın "en hayırlı koruyucu" (hâyru'n-hâfızîn) olduğu (Yûsuf 12/64), Kur'an'ı kesin olarak koruyacağını bildirmesi (el-Hicr 15/9) ve Hz. Süleyman'ın emrindeki varlıkları gözetmesi (el-Enbiyâ 21/82).
Anlamca yakın isimler. Kayyûm, Mâni', Mukīt, Rakīb.
İtikadî çerçeve ve kula yansıması. el-Hafîz isminin tecellisi üç ana alanda görülür: 1) Kâinatın genel düzenini kurup sürdürmek. 2) İnsanların niyetlerini bilmek, amellerini melekler aracılığıyla kaydettirmek ve özellikle dostlarını (evliya) kötülüklerden ve günahlardan korumak. 3) Kur'an-ı Kerîm'i tahriften, unutulmaktan ve ihmalden muhafaza etmek. Bu ismi idrak eden mü'min, varlığın tesadüflere değil, ilahî bir koruma ve gözetime tâbi olduğunu anlar. Fahreddin er-Râzî'nin dikkat çektiği gibi, bu koruma sadece maddî tehlikelere karşı değil, aynı zamanda şeytanın saptırmalarına, şüphelere ve inançsızlığa karşı manevî bir korumayı da içerir. İnsanlığın sahip olduğu iyilik, doğruluk ve güzellik mirası, el-Hafîz isminin bir tecellisidir. Kul, bu ismin idrakıyla hem kendi imanını ve amellerini korumaya çalışır hem de her türlü tehlikeye karşı gerçek koruyucunun yalnızca Allah olduğu bilinciyle O'na sığınır.
Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi — "Hafîz" maddesi