Azîz

Mesnevî-i Şerîf'te el-Azîz

Cilt 2'deki bir şerhte, Cenâb-ı Hakk'ın Azîz oluşu, O'nun "Kün!" (Ol!) emriyle ölüleri bile diriltebilmesiyle ilişkilendirilir.

"Ekmeh" ya'nî anadan doğma körün gözünü açmak ve baras illetine mübtelâ olan hastayı şifâyâb etmek nedir; ve bunların ne ehemmiyeti olur! O azîz olan Hak Teâlâ hazretlerinin efsûn gibi olan tecelliyât-ı esmâiyyeden ve O'nun "Kün!" emrinden ölüler dahi dirilir.

— Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2

Bu ismin tecellîsi, varlıklara farklı şekillerde yansır. Cilt 13'teki bir açıklamaya göre, adaletli bir padişah, Hakk'ın Azîz isminin bir tecellîgâhı, yani mazharıdır. Onun görevi, idaresi altındakilere adalet ve iyilikle muamele etmektir. Cilt 6'da ise bir çocuğun ilâhî ilimdeki adının "Abdülazîz" olduğu, çünkü özünün Azîz isminin bir yansıması olduğu belirtilir.

Cilt 9'daki bir şerhte, Muhammedî küllî ruhun insanı Azîz isminin hükmü altına alarak bir izzet, yani şeref ve yücelik makamına oturttuğu ifade edilir. Cilt 11'deki bir başka pasajda ise bazı insanların anlayışlarının sınırlı kalması, "el-Azîzü'l-Alîm" olan Hakk'ın bir takdiri olarak sunulur. Şerhe göre bu durum, o kişilerin ezeldeki istidatlarının bir talebidir.

Füsûsu'l-Hikem'de el-Azîz

Kelime-i Îseviyye şerhinde el-Azîz ismi, "menîu'l-hımâ" ifadesiyle açıklanır. Dolayısıyla Hakk'ın Azîz olması, O'nun koruduğu bir şeye yönelik her türlü tecavüzü, zâtına has izzetiyle önlemesi anlamına gelir.

Binaenaleyh أَنْتَ الْعَزِيرُ ]Sen Azizsin.] demek, Senin himâye ettiğin şey üzerine vâki' olacak tasallut ve tecavüzü, ahadiyyet-i zâtiyyene mahsûs olan izzet ile mâni'sin demek olur. Ve bu ism-i Azîz'i Hak Teâlâ kullarından birisine verdiği ve ona bu isim ile tecellî eylediği vakit, bu abdini “azîz” ettiği için, Hak Teâlâ Muizz ismi ile mütesemmî olur; ve kendisine bu ism-i şerîf verilmiş olan abd dahi, ind-i Hakta “azîz” olduğu için, "Azîz” ismi ile mütesemmî olur; ve ism-i Azîz ile mütesemmî olan abd ise mahmiyy-i Hak olur; ve onun hifz ve vikāyesi tahtında bulunur. İmdi Müntakim ve Muazzib isimlerinin, intikām ve azâb cinsinden murâd ettiği şeyler her ne ise, ism-i Azîz ile mütesemmî olan abd Hakk'ın himâye-gerdesi olup, Hak bu isimlerin o abd üzerine tasallutunu men’eder.

— Kelime-i Îseviyye

Hakk, bir kuluna bu isimle tecellî ettiğinde, o kulu "azîz" kıldığı için kendisine "Muizz" (izzet veren) denir. Bu lütfa erişen kul da Hakk katında "azîz" olur ve O'nun himayesine girer. Böylece Müntakim (intikam alan) ve Muazzib (azap eden) gibi isimlerin tecellîlerinden korunmuş olur.

Bu koruma hali, Hz. Musa örneğiyle de açıklanır. Cenâb-ı Hakk onu Azîz ismiyle izzetlendirdiği ve kendi burhanıyla perdelediği için, Firavun'un gücü ve büyüklüğü ona bir zarar verememiştir. Çünkü Azîz isminin tesiri altına girmiş birine bir başkasının dokunması mümkün olmaz.

Terzibaba Külliyatında el-Azîz

Sâd Sûresi tefsirinde el-Azîz isminin mutlak manada yalnızca Allah'a ait olduğu vurgulanır. İmam Gazzâlî'nin görüşüne atıfla, bir varlığın "azîz" sayılması için nâdir bulunması, şiddetle ihtiyaç duyulması ve erişilmesinin zor olması gerektiği belirtilir. Bu üç özelliğin kemâl noktası ise sadece Allah'ta bulunur: O, birdir; her şey varlığında O'na muhtaçtır ve zâtının künhü, yani özü idrak edilemez.

Dolayısıyla mutlak mânada “Azîz” ancak Allah’tır. (Koloğlu, DİA, 4/331) Azîz isminin zuhûruna gelince: Nerede izzet varsa, orada varlık yalnızca Rahmân’a aittir. Bir varlık izzetle nitelendiğinde, o varlık Azîz isminin tecellîlerinden biridir. Ancak izzet, varlığın hiçbir şekilde ortaklık kabul etmeyen aşkın boyutu ve mutlak ulaşılamazlık mertebesine dayandığında, bu izzet yalnızca Allah ismine mahsustur.

— Sâd Sûresi

Secde Sûresi tefsirinde ise bu ismin tecellîsinin zıddıyla nasıl bir denge içinde olduğu açıklanır. Kendini üstün ve güçlü gören kimsede aslında Allah'ın el-Muzill (zillete düşüren) ismi faaliyete geçer. Aksine, kendi nefsini hor ve hakir gören kişide ise el-Azîz ismi devreye girer ve o kul ilâhî kimliğiyle aziz olur. Bu iki zıt halin birinden diğerine geçişine el-Müntakim isminin aracılık ettiği ifade edilir.

Zümer Sûresi tefsirinde Azîz isminin "menî'u'l-hımâ" yani "himayesindekini koruyan" anlamı, Kur'an'ın korunmuşluğuyla ilişkilendirilir. Kitabı indiren Azîz olan Allah olduğu için, Kur'an da her türlü tahrifattan ve müdahaleden korunmuştur.

Değerlendirme

El-Azîz ismi, hem Hakk'ın erişilmez yüceliğini ve gücünü hem de O'nun himayesini ifade eder. Bir yanda O, "Kün!" emriyle ölüleri dirilten, mutlak kudret sahibidir. Diğer yanda ise "menîu'l-hımâ" olmasıyla, koruması altına aldığı kullarını başka isimlerin tecellîlerinden ve dışarıdan gelecek zararlardan muhafaza eder.