Mumît

Mesnevî-i Şerîf'te el-Mümît

Mesnevî şerhlerinde el-Mümît ismi, genellikle zıddı olan el-Muhyî (hayat veren) ile birlikte, ilâhî isimler arasındaki karşıtlık ve bu karşıtlıkların âlemdeki yansımaları bağlamında ele alınır. Bu karşıtlığın kaynağının, ilâhî sıfatlar ve isimler arasındaki farklılıklar olduğu belirtilir.

Ve bu tefâvüt ve ziddiyyetlerin menşe'i, sıfât ve esmâ-i ilâhiyye arasındaki tefâvüt ve tekabüldür. Ve isti'dâdât-ı mütenevvi'a, bu sıfât ve esmânın hâssıyetleridir. Meselâ ism-i Nâfi', ism-i Dârr'a ve ism-i Bâsıt, ism-i Kābız'a ve ism-i Muhyî, ism-i Mümît'e muhâliftir. Bunların mezâhiri olan nüfûs ve ukūl dahi bittabi' yekdîğerini münkir olurlar.

— Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2

Bu zıt isimlerin tecellîleri, insân-ı kâmilde (olgun insan) bir araya gelebilir. Cilt 13'teki bir şerhe göre, bütün ilâhî isimleri kendinde toplayan (cem'iyyet-i esmâiyye) olgun insan, hem el-Mümît isminin bir tecellîsi olarak “öldürücü” hem de er-Raûf ve er-Rahîm isimlerinin bir gereği olarak merhamet edip “yas tutucu” olabilir. Bu durum, onun ilâhî ahlâk ile ahlâklanmış olmasından ileri gelir.

Bir başka şerhte ise el-Mümît isminin, Hz. Âdem'in topraktan gelen ve “ölü” sayılan bedenî yönünün dayanağı olduğu ifade edilir. Bu ölü cüz'ü dirilten ve meleklerin kendisine secde etmesini sağlayan ise ilimdir. Bu ilim, kişiyi hakiki hayatla diriltir ve o kişi bir daha ölmez.

Füsûsu'l-Hikem'de el-Mümît

Füsûsu'l-Hikem şerhlerinde el-Mümît ismi, zıddı olan el-Muhyî ile birlikte, varlığın her an yeniden oluşumunu açıklamak için kullanılır. Bu tecellî, en basit haliyle nefes alıp verişimizde gözlemlenebilir.

Bunu kendi üstümüzde meydana çıkaralım, “Huuu” dedik verdik, bu Mümit isminin zuhurudur. Nefesi aldık bu da “Hay” isminin mazharıdır. Bir “Hay” bize hayat veriyor, “Mümit” mevt bizi alıyor.

— TB. Fusûs — Ayniyyet/Gayriyyet

Şerhlerde, Cenâb-ı Hakk'ın zıtları kendinde topladığı vurgulanır. O, nasıl el-Muhyî (hayat veren) ise, aynı zamanda onun mukabili olan el-Mümît'tir (öldüren). Ancak bu isimlerin tecellî alanları farklılaşabilir. Örneğin bu dünyada bütün ilâhî isimler faaliyetteyken, âhirette ölüm olmayacağı için el-Mümît isminin tecellîsi bulunmaz; orada sadece el-Hayy isminin tecellîsi devam eder.

Kelime-i İsmâiliyye şerhinde, isimlerin kendi aralarındaki farklılığa dikkat çekilir. el-Muhyî ve el-Mümît gibi birbirine karşıt isimlerin kendilerine has özellikleri vardır. Fakat Zât'ın birliği (ahadiyyet-i zâtiyye) açısından bakıldığında, bütün bu zıtlıklar ortadan kalkar ve hepsi bir olur.

Terzibaba Külliyatında el-Mümît

Terzibaba'nın eserlerinde el-Mümît ismi, varlığın her an tecellîlerle yok olup yeniden var olması üzerinden açıklanır. Aldığımız her nefes el-Muhyî isminin, verdiğimiz her nefes ise el-Mümît isminin bir tecellîsidir. Bu sürekli “ölüm” ve “diriliş” döngüsünü anlamak, âhiretteki yeniden dirilişi anlamanın da bir anahtarı olarak sunulur.

Sâffât Sûresi tefsirinde, Hz. İbrâhim kıssasındaki kurban etme hadisesi, el-Mümît isminin bir tecellîsi olarak yorumlanır. Orada görünenin Hz. İbrâhim sûreti olmasına rağmen, fiili gerçekleştirenin aslında el-Mümît ismi olduğu belirtilir. Bu durum, fiilin bir suç değil, bir görev olduğu anlamına gelir. Ancak bu yorumun bütün “katl” fiilleri için geçerli olmadığı, çünkü insanların genellikle kendi nefsî benlikleriyle hareket ettiği ve bu durumda sorumluluğun fiili işleyene ait olduğu eklenir.

Aslında “Muhyi ve Mumit” Zât-ı İlâh-înin kendine izâfeten kullandığı Esimleridir. Yâni, öldüren ve dirilten Hakk’ın kendisidir, bu hususu Kûr’ân-ı Kerîm’in haber vermesiyle biliyoruz. Ondan başkası bu fiilin oluşturduğu hâli meydana getiremez.

— Sâffât Sûresi

Câsiye Sûresi tefsirinde ise, sadece “ölürüz ve yaşarız” diyenlerin, ölüm ve hayatın aslında kendi varlıklarında tecellî eden el-Mümît ve el-Muhyî isimleri olduğunu bilmediklerine işaret edilir. Onlar, bu isimlerin arkasındaki kudreti göremedikleri için ölümü bir yok oluş, hayatı da bir tesadüf olarak algılarlar.

Değerlendirme

Kaynakların tamamında el-Mümît ismi, neredeyse her zaman zıddı olan el-Muhyî ismiyle birlikte anılır. Bu iki isim, varlıktaki zıtlıkların temel bir örneği olarak sunulur. Âlemdeki farklılıklar, karşıtlıklar ve sürekli değişim, bu gibi birbirine mukabil isimlerin tecellîlerinin bir sonucu olarak görülür.