Muhyî

Mesnevî-i Şerîf'te el-Muhyî

Mesnevî şerhlerinde el-Muhyî ismi, genellikle zıddı olan el-Mümît (ölümü veren) ismiyle birlikte anılır. Âlemdeki farklılıkların ve çelişkilerin kaynağı, ilâhî isimler arasındaki bu tür karşıtlıklara bağlanır. Bu isimlerin tecellîleri olan varlıkların da birbirini inkâr etmesi doğal bir sonuç olarak görülür.

Ve bu tefâvüt ve ziddiyyetlerin menşe'i, sıfât ve esmâ-i ilâhiyye arasındaki tefâvüt ve tekabüldür. Ve isti'dâdât-ı mütenevvi'a, bu sıfât ve esmânın hâssıyetleridir. Meselâ ism-i Nâfi', ism-i Dârr'a ve ism-i Bâsıt, ism-i Kābız'a ve ism-i Muhyî, ism-i Mümît'e muhâliftir. Bunların mezâhiri olan nüfûs ve ukūl dahi bittabi' yekdîğerini münkir olurlar.

— Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2

Ahmed Avni Konuk, suyun el-Muhyî isminin bir tecellîgâhı, yani göründüğü yer olduğunu belirtir. Ârif olan kişi su içerken bu ismin tecellîsine bakar ve isimden hareketle ismin sahibi olan Hakk'ı görür.

"Eğer o parlak ve keskin gözlüler susuzluk vaktinde bardaktan bir su içseler, suyun içinde Hakk'ın vechine nazırdırlar. Zîrâ وَجَعَلْنَا مِنْ الْمَاءِ كُلِّ شَيْءٍ حَى (Enbiyâ, 21/30) ya'nî "Her şeyin hayâtı sudandır" âyet-i kerîmesi mûcibince su Muhyî ism-i şerîfinin mazharıdır; ve ârif su içerken bu isme nâzır olur ve, isimden müsemmâ olan Zât-ı Hakk'ı görür." Beyt-i Mısrî-i Niyâzî (k.s.): Arife eşyâda esmâ görünür Cümle esmâdan müsemmâ görünür Bu Niyâzî'den de Mevlâ görünür Adem isen "semme vechullâh"ı bul!

— Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 12

Ayrıca, insân-ı kâmilin (kâmil insanın) zıt isimleri kendinde toplayan bir ayna olduğu ifade edilir. Bu sebeple ondan hem el-Muhyî hem de el-Mümît isimlerinin hükümleri, insanların manevî hazırlıklarına ve kabiliyetlerine göre zuhûr edebilir.

Füsûsu'l-Hikem'de el-Muhyî

Füsûs şerhlerinde el-Muhyî ismi, Hakk'ın zıtları kendi Zât'ında birleştirmesinin bir örneği olarak ele alınır. O, hem hayat veren el-Muhyî, hem de ölümü veren el-Mümît'tir. Bu isimler, kendi özellikleri açısından birbirlerinden ayrı ve karşıt olsalar da, her şeyin bir olduğu Zât mertebesinde aynıdırlar.

Kelime-i Îseviyye şerhinde, insân-ı kâmillerin ilâhî isimlerin tümünün tecellî ettiği birer mahal olduğu anlatılır. Bu tecellînin bir sonucu olarak, onların varlığında el-Muhyî isminin hükmü ortaya çıktığında, ölüye nefes vererek onu diriltebilecekleri belirtilir.

Nitekim Kur'ân-ı Kerîm'de buyurulur : أَأَرْبَابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ )Yusuf, 12/39) ya'ni “Erbâb-ı müteferrika mı hayırlıdır, yoksa Vâhid ü Kahhâr olan Allah mı hayırlıdır?" İmdi erbâb-ı müteferrikanın taht-ı hükmünde kalanlar insân-ı nâkısdırlar. Zîrâ ism-i Zâtʼa mazhariyet isti’dâdıyla mahlûk bir sûret oldukları hâlde وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَى (Necm, 53/39) [İnsan için ancak sa'yettiği şey vardır.] âyet-i kerîmesinde işâret buyurulduğu üzere, çalışıp bu isti'dâdlarının inkişafına gayret etmediler ve peygamberlerinin da'vetini sem'-i i'tibâra almadılar. Velâkin insân-ı kâmil olanlar, Nebiyy-i zîşânın davetine koşup envâ-ı mücâhedât ve riyâzât ile kendi Rabb-i hâs- larının dâire-i dıykından “Allah” ism-i vesîinin dâiresine can attılar; ve inâyet-i Hak'la mazhar-ı ism-i zât oldular; ve kendilerinden cemî'-i esmâ-i ilâhiyyenin âsâr ve ahkâmı fiilen zâhir oldu. Meselâ ölüye nefhettiler, dirildi. Binâenaleyh vücûdlarında "Muhyî” isminin ahkâmı zâhir oldu.

— Kelime-i Îseviyye

Çevresindeki gezegenlere ısısıyla hayat verir ve onları idare eder.

Terzibaba Külliyatında el-Muhyî

Terzibaba, Câsiye Sûresi tefsirinde, hayat ve ölümün tesadüf olmadığını, insanda tecellî eden el-Muhyî ve el-Mümît isimlerinin birer sonucu olduğunu ifade eder. Bu isimlerin arkasındaki kudreti göremeyenlerin ölümü bir yok oluş, hayatı ise rastlantı sandıklarını belirtir.

Oysa “ölürüz ve yaşarız” diyen bu kimseler, ölüm ve hayatın kendilerinde tecellî eden Muhyî ve Mümît isimlerinin olduğunu bilmemişlerdir. Onlar bu iki ismin arkasındaki kudreti görmedikleri için ölümü yokluk, hayatı da tesadüf sanmışlardır.

— Câsiye Sûresi

Mü'minûn Sûresi tefsirinde ise hayatın her an devam eden bir tecellîler nehri olduğu anlatılır. Buna göre aldığımız her nefes el-Muhyî isminin, verdiğimiz her nefes ise el-Mümît isminin bir tecellîsidir. Bu sürekli "ölüm" ve "diriliş" döngüsü, varlığın her an yok olup yeniden var olduğunu gösterir.

Şûrâ Sûresi tefsirinde, el-Muhyî ve el-Mümît gibi tek tek isimlerin aslının, bütün isimleri kendinde toplayan "Allah" ismi olduğu vurgulanır. İnsân-ı kâmil de bu âlemde "Allah" isminin bir tecellîgâhı olduğu için, manen ölmüş olan gafilleri ilimle diriltme ve ihya etme vazifesi görür.

Değerlendirme

El-Muhyî ismi, zıddı olan el-Mümît ile birlikte, varlıktaki karşıtlıkların ve bu karşıtlıkların birliğinin temel bir örneğini sunar. İsimler âleminde birbirine zıt olan bu iki güç, Hakk'ın Zât'ında birleşir. Bu durum, âlemdeki her anlık değişimin, yani her anki diriliş ve ölümün, tek bir kaynaktan geldiğini gösterir.

El-Muhyî isminin tecellîsi, farklı mertebelerde kendini gösterir. Kâinatta Güneş'in gezegenlere hayat vermesi, yeryüzünde suyun can vermesi gibi fiziksel tecellîlerin yanı sıra, insân-ı kâmilin hem maddî hem de manevî hayat vermeye vesile olması bu ismin farklı zuhûrlarıdır.