Müntekim

Mesnevî-i Şerîf'te el-Müntakim

Mevlânâ, Müntakim'i kuldan kopuk bir öfke olarak değil, Mün'im (nimet veren) ile çift gezen, insanın başında dâimâ dönen bir tecellî olarak işler; Konuk'un şerhi bu ismin nasıl rahmetle dengelendiğini açar.

Mün'im ile Müntakim — başımızda dönen çift. Cilt 2, insanın esmâ-i ilâhiyye topluluğunun aynası olduğunu koyar ve bu ismi tek başına bırakmaz:

"Hak Teâlâ hazretleri ona gâh Mün'im ve gâh Müntakim isimleriyle; ve gâh Mâni' ve gâh Mu'tî isimleriyle tecellî eyler; ve esmâ-i ilâhiyye mütekâbil olduğundan Mün'im ismiyle vâki' olan tecellîyi, Müntakim ismi takip eder. Bu hâl dâimâ başımızdadır." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 2)

İsimler mütekâbildir (karşılıklıdır); biri verir, öteki alır. Nimetin ardından bir daralma, bolluğun ardından bir kabz gelmesi keyfî değildir — Mün'im'in tecellîsini Müntakim'in tecellîsi izler. Şârih bunu uzakta bir kıyâmet sahnesi yapmaz: "Dikkat edenler zevkan bu tecellîyâtı âlem-i kevnde de dâimâ müşâhede edebilirler." Demek intikam, günlük hayatın inişli çıkışlı dokusunda her an okunabilir bir hâldir.

Aklın gazaba vurduğu demir bağ. Cilt 8, Müntakim'in insandaki ham hâlini ve onun nasıl terbiye edildiğini gösterir:

"Tabîat insanı, düşmandan intikām almak ister; zîrâ insan esmâ-i ilâhiyyenin mazharıdır ve esmâ-i ilâhiyyeden birisi de "Müntakim" ism-i şerîfidir ve bu ismin îcâbı celâl ve kahırdır; fakat Hakk'ın rahmeti, gazabını geçtiği cihetle, mazhar-ı cemâl olan akıl, insanın nefsi üzerinde demir gibi bir bağ olup, o gazabının hükmünü icrâya bırakmaz ve akıl onu hikmete ve kemâle sevk eder." (Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Cilt 8)

İntikam arzusu kulda Müntakim isminin celâl yüzüdür; fakat "rahmetim gazabımı geçti" hükmünce, akıl bu gazaba bir gem vurur. Akıl burada cemâlin mazharıdır: gazabı söndürmez ama icrâ etmesine izin vermez, onu hikmete ve kemâle çevirir. Demek kâmilde Müntakim, ham bir öç değil, akılla terbiye edilmiş bir kuvvettir.

Füsûsu'l-Hikem'de el-Müntakim

İbn Arabî'nin esmâ tasnifinde Müntakim, celâlî isimler arasında açık bir yer tutar; Terzibaba'nın Füsûs dersleri bu yeri belirler.

Rahmân'ın saltanatı altında bir isim. Kelime-i Şîsiyye, Müntakim'i Rahmân'ın gölgesine koyar:

"Binâenaleyh ism-i Rahman'ın [2/51] Müntakim ve Kahhâr isimlerine ve sâir esmâ-i ilâhiyyeye fazl ve tekaddümü sâbit olur. Zîrâ ism-i Rahmân'ın saltanatı cümle üzerine zâhirdir." (Kelime-i Şîsiyye)

Demek Müntakim mutlak değildir; üstünde Rahmân'ın saltanatı durur ve bu isimlerin zuhûru "kaybolur ve gizlenir." İntikam, rahmetin içinde kalan, ona tâbi bir tecellîdir. Kelime-i Şîsiyye intikamın ne olduğunu da düzeltir: bu, keyfî bir cezâ değil, "şu fiili işledikten sonra o fiilin icap ettirdiği arkadan bir sonraki gelen fiilin tahakkuku"dur — yani amelin tabiî neticesinin önüne çıkmasıdır. Mahşerdeki mîzân da bu ismin hakikati üzere kurulur.

Celâlden cemâle kaçmak. Kelime-i Dâvûdiyye, sâlikin bu isim karşısındaki tavrını koyar: "Binâenaleyh abd kendi nefsini Hakk'a karşı yine Hak'la muhafaza etmiş bulunur." Kul, Müntakim'in heybetinden yine bir başka ilâhî isme — Rahîm'e — sığınarak korunur; kendini Hak'tan yine Hak'la saklar. Kelime-i Îseviyye bu çiftliği âlemin işleyişine bağlar: "Rahîm, Müntakim" ve "Nâfi', Dârr" gibi mütekâbil isimlerin mezâhiri tabiatta zuhûra gelir; bu karşılığı veren ise nefes-i Rahmânî'dir.

"Yâ Müntakim, irhamnî" — intikamın içindeki rahmet. Kelime-i Zekeriyyâiyye, en şaşırtıcı yüzü koyar: "esmâdan Müntakim ismiyle “Yâ Müntakim, irhamnî" [Ey intikām alıcı, bana rahmet et!] demek vardır; ve sâil bu duâsıyla kendisine zulmeden zâlimden ahz-ı intikāmı ve bu sûretle azâbın tahaffüfünü murâd eder." Demek mazlûmun zâlimden hakkının alınması, Müntakim ismiyle gelen bir rahmettir; intikam, ezilenin lehine işlediğinde bir lütfa döner.

Terzibaba Külliyatında el-Müntakim

Terzibaba, Müntakim'i kulun kendi hakikatine, terbiyeye ve nefs-i emmâreye bağlayarak açar.

Azap dışarıdan değil, kendi aynından gelir. Zümer Sûresi dersi, intikamın kökünü kulun kendi hakikatine indirir:

"Bâtınen bakıldığında, azap kişinin dışından değil, bizzât kendi hakîkatinden zuhûr eder. Allâh'ın kazâsı ilmine, ilmi ise kulun a'yân-ı sâbitesine tâbidir. Kulun a'yân-ı sâbitesindeki Mudill, Kahhâr, Müntakim gibi celâlî isimlerin gereği, azap olarak zuhûra gelir." (Zümer Sûresi)

Demek Müntakim'in tecellîsi başına dışarıdan inen bir cezâ değil, kişinin ezelî istidâdının — kendi aynının — talebinin zuhûrudur. Hak, o aynın iktizâsına icabet eder; azap kulun kendi hakikatinden çıkar.

Cezâ bile terbiyedir — intikam rahmetin bâtın yüzü. Aynı sûrenin dersinde Müntakim, terbiye dâiresine girer: "Hakk'ın Müntakim ismi de netîcede Rubûbiyyet dâiresinde tecellî eder; cezâ bile kulun terbiyesine hizmet eder. 'Tekfîr' (günâhların örtülmesi) rahmetin zâhir yüzü ise, buradaki 'intikâm' rahmetin bâtın yüzüdür: Birincisi lutufla örter, ikincisi adâletle terbiye eder." Demek Müntakim'in adâleti, Rab'bin kulu yetiştirmesinin bir başka yüzüdür; lütuf örterek, intikam ise terbiye ederek aynı rahmete hizmet eder.

Nefs-i emmârenin zuhûru. Sohbet Arası Sohbetler'de Müntakim, celâlî isimlerin ham çıkışına bağlanır: "Kahhâr, Cebbâr, Azîz, Mütekebbir, Müntakim isimleri var mı, var; işte bunların zuhûra çıkması bir bakıma nefs-i emmâre ismiyle ortaya gelmektedir." Demek bu isimler nefiste terbiye edilmeden zuhûr ettiğinde emmâreye hizmet eder; Mesnevî'nin "aklın demir bağı" işte bu zuhûru hikmete çevirendir.

Değerlendirme

Üç kaynak Müntakim'i bir bütün hâlinde verir. Mesnevî onu Mün'im ile mütekâbil çift olarak, insanın başında dönen bir tecellî ve aklın gem vurduğu bir gazap olarak işler. Füsûs, Müntakim'i Rahmân'ın saltanatı altına yerleştirir; intikamı keyfî bir cezâ değil amelin tabiî neticesi sayar ve "Yâ Müntakim, irhamnî" duâsıyla onun mazlûm lehine bir rahmet olduğunu gösterir. Terzibaba külliyatı ise azabın kulun kendi a'yân-ı sâbitesinden çıktığını, cezânın bile terbiye olduğunu, vahdet nazarında nimet ile nikmetin birleştiğini koyar. Hepsinin ortak hükmü şudur: Müntakim'in intikamı bir öfke değil, rahmetin bâtın yüzü — kulu kendi hakikatinin gereğince terbiye eden bir adâlet tecellîsidir. Bu ismi celal-ve-cemal, ayan-i-sabite ve nefs ile birlikte; cemâlî karşılığını ise er-Rahîm ve el-Mün'im ile, yok edici kardeşini ise el-Kahhâr ile okumak gerekir.