Esmâ 78
الْوَالِي
Vâlî
VALİ'dir indindedir siyaseti,Hiç boşa gitmez edersen gayreti,Anla artık ondaki hayreti,Bütün siyaseti yapan VALİ'dir ancak.
Esmâü'l-Hüsnâ
Mânâ ve Kur'an'da Geçişi
Kâinatı Yöneten, İşleri Üstlenen
Mânâ. el-Vâlî, Allah'ın esmâ-i hüsnâsından biridir. Kelime olarak "bir işi üstlenen, yöneten, idare eden" anlamına gelir. Terim olarak ise "kâinatın ve bütün varlıkların işlerini tek başına yürüten, onları yöneten ve her an üzerlerinde tasarrufta bulunan" demektir. Sağlanan kaynak metin, TDV İslâm Ansiklopedisi'nin bu ismi "el-Velî" maddesi altında ele aldığını belirtir ("VÂLÎ bk. VELÎ"). Bu yönlendirme, iki ismin anlamca birbiriyle yakından ilişkili olduğunu ve Vâlî'nin anlam derinliğinin Velî ismiyle birlikte anlaşıldığını gösterir.
Etimoloji. İsim, Arapça و-ل-ي (w-l-y) kökünden türemiştir. Bu kök, "yakın olmak, bir işi üstlenmek, yönetmek, dost ve yardımcı olmak" gibi anlamlar içerir. Vâlî, bu kökün "yöneten, idareci" mânâsındaki ism-i fâil (etken ortaç) formudur. Ansiklopedinin yönlendirdiği el-Velî ismi de aynı kökten gelmekte olup, bu durum iki isim arasındaki güçlü anlamsal bağı teyit eder.
Kur'an-ı Kerîm'de el-Vâlî. Sağlanan kaynak metin, el-Vâlî isminin bu şekliyle Kur'an'da geçtiğine veya geçmediğine dair bir bilgi sunmamaktadır. Genellikle hadis rivayetlerinde yer alan esmâ-i hüsnâ listelerinde zikredilir. Bununla birlikte, Kur'an-ı Kerîm'de aynı kökten gelen "velî" (dost, koruyucu, yardımcı) ve "mevlâ" (efendi, sahip, koruyucu) isimleri Allah'a defalarca nispet edilmiştir. Bu kullanımlar, el-Vâlî isminin ifade ettiği "yönetme ve işleri üstlenme" mânâsını destekler niteliktedir.
Anlamca yakın isimler. Kaynak metinde bu konuda bir liste bulunmamaktadır. Ancak ismin kök anlamı ve ansiklopedinin onu el-Velî ile birlikte ele alması dikkate alındığında, başta el-Velî olmak üzere er-Rab, el-Hâkim, el-Melik ve el-Vekîl gibi isimlerle yakın bir anlam ilişkisi içinde olduğu söylenebilir.
İtikadî çerçeve ve kula yansıması. el-Vâlî ismi, evrenin ve içindeki her şeyin sahipsiz ve başıboş olmadığını, her an ilâhî bir idare ve yönetim altında bulunduğunu ifade eder. Bu ismi idrak eden bir mü'min, hayatındaki olayların ve tüm varoluşun bir sahibi ve yöneticisi olduğuna inanarak O'na güvenir ve teslim olur. Bu inanç, kula aynı zamanda bir sorumluluk yükler: Kendisine yönetme yetkisi verilen bir kimse (bir yönetici, bir aile reisi veya kendi nefsini idare eden bir birey olarak), bu yetkinin mutlak sahibinin Allah olduğunu hatırlar. İdaresi altındakilere karşı adaletli, merhametli ve liyakatli davranmanın, Allah'ın Vâlî isminin ahlakıyla ahlaklanmak olduğunu anlar. Bu isim, insana verilen idareciliğin bir mülk değil, bir emanet ve imtihan olduğunu hatırlatır.
Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi — "Vâlî" maddesi
Şerh
Kaynak: Esmâü'l-Hüsnâ (Cilt 1), s. 243 — M. Nusret Tura (düz. Terzioğlu Murat Deruni)
EL-VALİ
Hakk'ın Hakk'a olan sevgi nurunun beraberce tarif edicisi demektir.
Buraya gelinceye kadar bazı nükte ve hikâyeleri izah ettiğimiz gibi; hazreti Allah'ın gönlümüze bir tecellisidir ki bizi ona doğru koşturur saf ve temiz aşkla yemeden, içmeden kesiliriz. Kendimizi ibadete veririz. Herkesin aynı yola düşmemesi için dünyanın da imarı icab ettiğinden ve kulların da istirahata ihtiyaçtan olduğundan gaflet yaratılmıştır ki istirahata, dinlenmeye vakit bulunsun.
Siz gönlünüzü saf ve temiz tuttunuz mu ve bu yolda çalıştınız mı onun kapısında bir melek sizin davetinize ve emrinize hazırdır. Oradan zât cennetine götürmek üzere emir almıştır, bize yol gösterecektir.
Gönlümüzdeki o muhabbet takazası rahimdeki ceninin hareketlerine benzer; gönlündeki o oynayış "bana gel" diyen bir sestir. Davettir. Türkçe ezandır, sevgili nurdur ki bütün benliğimizi, vücudumuzu istilâ edecektir. Onun yerleştiği, konaklandığı yerde başka misafir olmaz. Hatta siz de yoksunuz.
İnsanlar birbîrlerinde gaip olduklarında, az bir zaman sonra yorgunluk, hurdalık, cenabetlik kalır. Ama bu kudsi gaip oluşta ter-ü taze bir kuvvet ve değişim. Bedî bir hayat vardır. Kuvvetiniz eksiltilmez, artar. Başarınızın nuru basiret nurunun yanında sönük kalır. Güneş doğunca lambaların, yıldızların, ayın sönüp gaip olması gibi.
Hani bir ava avının peşinde koşar avlanır ya, halbuki hakikatte av onu peşin peşin avlamıştır. Peşinde koşturmuştur. O bize tenezzül de bulmazsa, kendini göstermezse, biz de onu görecek göz mü var?
VALİ' dir indindedir siyaseti,
Hiç boşa gitmez edersen gayreti,
Anla artık ondaki hayreti,
Bütün siyaseti yapan VALİ'dir ancak.
Hiç boşa gitmez edersen gayreti,
Anla artık ondaki hayreti,
Bütün siyaseti yapan VALİ'dir ancak.
Füsûs ve Mesnevî Işığında
Ahmed Avni Konuk'un Mesnevî-i Şerîf Şerhi, Terzibaba'nın Füsûsu'l-Hikem dersleri ve külliyatı ışığında derlenmiştir.
Terzibaba Külliyatında el-Vâlî
Terzibaba, Vâlî ismini Ra'd ve Secde sûresi şerhlerinde işler ve onu Allah'tan başka gerçek yönetici yoktur tevhîdine bağlar.
Hakiki Vâlî yalnız Allah'tır; başka yönetici O'na muhtaçtır. Ra'd Sûresi şerhi bunu açıkça koyar:
"Hakiki Vâlî: Allah mutlak yöneticidir. Velî abdlar dahi kendi başlarına yardım edemez; onların tüm desteği Allah'ın iznine bağlıdır." (Ra'd Sûresi)
Demek velî kullar bile kendi başlarına bir iş göremez; onların yardımı da O'nun izniyledir. Âyetteki "min dûnihî" ifadesi "Allah'ın dışında ve O'ndan bağımsız" demektir; bu yüzden O'ndan başka hakiki yönetici ve kurtarıcı yoktur. Aynı şerh bunu kulun iç hâline indirir: "İnsan Allah'tan yüz çevirdiğinde, kendi iç dünyasında boşluk ve huzursuzluk yaşar. Kalp, Allah'tan başkasına yöneldiğinde güvenliğini kaybeder." Vâlî'yi tanımak, dayanağı tek yere koymaktır; kalbin huzuru, idareyi gerçek sahibine teslim etmektedir.
Vâlî, velî ve koruyucu manalarıyla bir aradadır. Secde Sûresi şerhi, Kur'ân'daki kullanımı toparlar: "Kur'ân-ı Kerîm'de yirmiyi aşkın âyette (bir yerde 'vâlî') Allah'a nisbet edilerek O'nun müminlerin dostu, koruyucusu olduğu bildirilmekte..." İsim "nasîr" (yardımcı) ve "vâkī" (koruyan) sıfatlarıyla yan yana gelir. Böylece Vâlî yalnız uzaktan idare eden bir hükümdar değil; aynı zamanda kulunu koruyan, ona yâr olan bir dosttur.
Değerlendirme
Vâlî, kâinatı idare eden, üzerinde hüküm yürüten yegâne yöneticidir. Terzibaba ise bunu tevhîde bağlar: hakiki yönetici yalnız Allah'tır, velî kullar bile O'nun iznine muhtaçtır; O'ndan yüz çeviren kalp huzurunu kaybeder. İsim aynı zamanda koruyucu ve yardımcı manalarını taşır, böylece idare hem hüküm hem şefkattir. Bu ismi veli ile yakın, hüküm ve mülk yönünü malik-ul-mulk ve hakem ile birlikte okumak gerekir.