A'maiyyet hâli nasıl başlar, nasıl yerleşir?

A'maiyyet, tasavvufî terminolojide Hakk'ın lâ-taayyün mertebesi olarak tanımlanır; yani hiçbir taayyün, sıfat, isim veya vasıf kabul etmeyen, mutlak bilinmezlik hâlidir. Bu, Hakk'ın kendi zâtında, kendi zâtıyla, kendi zâtı için "gizli" olduğu bir durumdur. Kıyâmet Sûresi'nde bu mertebe, Hakk'ın kendi kendinde gizli olduğu ve sûretlerin, kayıtlanmaların ortaya çıkışından önceki hâl olarak açıklanır¹.

Tasavvufta bir hâlin başlaması (zuhûr) ve yerleşmesi (rusûh) sâlikin mücâhedesi ve riyâzati ile ilgiliyken, a'maiyyet bu tür bir "hâl" veya "makam" değildir. Zira a'maiyyet, Hakk'ın idrâk edilemez Zât-ı Mutlak yönüdür ve tefekkür bu mertebeye kapalıdır³. O, âlemlerin ana kaynağı olan mutlak kimliğin, henüz âlemler yokken var olduğu "mutlak gayb" hâlidir⁴.

A'maiyyet, Hazerât-ı Hamse tasnifinde ilk mertebe olup, taayyün-i evvel (ahadiyyet) ve taayyün-i sânî (vâhidiyyet) gibi mertebelerden önce gelir. Bu mertebede hiçbir tecellî zuhuru ve ifşası yoktur; Hakk kendi kendiyle mevcuttur ve başkaları diye bir şey yoktur⁵. Tasavvuf İzâhları'nda belirtildiği gibi, a'maiyyet, mutlak belirsizlik ve bilinmezliktir; kendi kendine bilinen ama dışarıya doğru bilinmeyen bir hâldir, çünkü daha dışarısı yoktur⁶.

Bu nedenle, a'maiyyet, sâlikin mânevî yolculuğunda "başlayan" veya "yerleşen" bir hâl değil, Hakk'ın ezeli ve idrâk ötesi bir hakikatidir. İnsan, riyâzat ve nefs terbiyesi çalışmalarıyla olgunlaşarak "a'maiyyet hakikatini" temsil edebilir⁷·⁸·⁹. Ancak bu, a'maiyyetin kendisinin sâlik tarafından kazanılması veya yerleştirilmesi anlamına gelmez; aksine, sâlikin Hakk'ın bu mutlak bilinmezlik mertebesine olan idrâkini derinleştirmesi ve kendi varlığında bu hakikati temsil etmesidir.