A'maiyyet kavramı, lugat anlamından farklı olarak tasavvufta nasıl tanımlanır?
A'maiyyet, lugat anlamındaki 'körlük'ten farklı olarak tasavvufta Hakk'ın lâ-taayyün mertebesini, yani mutlak gayb ve sırf görünmezlik hâlini ifade eder. Bu mertebe, hiçbir nispet, sıfat, isim veya vasıf kabul etmeyen, Hakk'ın kendi zâtında, kendi zâtıyla, kendi zâtı için 'gizli' olduğu hâldir. Hadîs-i şerîfte geçen "kâne'llâhu fî amâ" (Allah amâda idi) ifadesi bu mertebenin temel dayanağıdır ve Hakk'ın halk öncesi, zaman ve mekândan münezzeh hâlini gösterir. A'maiyyet, Hazerât-ı Hamse tasnifinde ilk mertebe olup, ahadiyyetten önce gelir ve 'gayb-ı gayb' veya 'sırf zât' olarak da adlandırılır¹.
Detaylı cevap
Tasavvufta her kavramın üç farklı dili vardır: lugat, akâid ve mârifet. A'maiyyet kavramının lugat anlamı 'körlük'tür ve 'a-m-y' kökünden türemiştir. Ancak tasavvufî mârifet dilinde bu 'körlük' bir eksiklik değil, Hakk'ın mutlak görünmezliğinin sırrıdır; zira burada Hakk hiçbir 'görünür yüz' kabul etmez, çünkü görünür yüz bir 'taayyün'dür ve a'maiyyet taayyünden önceki hâli gösterir.
A'maiyyet, tasavvuf vücud bahsinin en üst mertebesidir ve Hakk'ın bilinme ve idrâk edilme imkânının ötesindedir. Hazerât-ı Hamse tasnifinde ilk sırada yer alır: (1) Lâ-taayyün / a'maiyyet, (2) Taayyün-i evvel (ahadiyyet), (3) Taayyün-i sânî (vâhidiyyet), (4) Âlem-i ervâh-misâl, (5) Âlem-i şehâdet. Bu mertebe, aslında bir 'mertebe' bile değildir, çünkü mertebe nispet kabul ederken, a'maiyyet hiçbir nispet kabul etmez.
A'maiyyet, ahadiyyetten önce gelir ve henüz 'Allah' lafzının bile olmadığı, Hakk'ın kendi zâtında gizli olduğu bir hâldir. Bu mutlak gayb mertebesinin ortaya çıkması için bir sistem gerekmekteydi ve Mutlak Varlık, bu sistemi "Aşk" olarak faaliyete geçirmiştir². Bu durum, Hakk'ın lâ-taayyün mertebesinden ahadiyyete tenezzülünü işleyen Hârûniyye Fassı'nda da ele alınır.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — her biri kitabın tam sayfasına götürür.
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.