Devran kavramı için İdrîsiyye Fassı'ndaki anahtar mekanizma nedir?

Devran, tasavvufta varlığın Hakk'tan çıkıp Hak'a dönen halkasal hareketini (devr-i kâinat) ve bazı tarîkatlerin zikir esnasında halka olup dönmesini ifade eden iki temel anlama sahiptir. Bu iki anlam, aynı hakikatin iki vechesi olarak kabul edilir; dış devran iç devranın aynasıdır ve sâlikin halka olup dönüşü, kâinatın Hakk'tan çıkıp Hak'a dönüşünü temsil eder. Devranın tasavvufta üç katmanda işlediği belirtilir: vücudî devran, sülûkî devran ve zikrî devran. Sülûkî devran, sâlikin nefs-i emmâreden başlayıp sâfiyeye kadar olan yedi nefs mertebesindeki kişisel dönüşünü ifade eder. İşte bu sülûkî devran, İdrîsiyye Fassı'nın 'tathîr → mevt-i irâdî → ruhâniyet' silsilesinde yaşanır. Bu durum, İdrîsiyye Fassı'ndaki arınma (tathîr), iradî ölüm (mevt-i irâdî) ve ruhaniyet kazanma süreçlerinin, sâlikin kendi içsel devranını tamamlamasında anahtar bir rol oynadığını göstermektedir. Sâlik, bu süreçlerden geçerek nefs mertebelerinde yükselir ve böylece kişisel devranını gerçekleştirir.