Devran kavramı, lugat anlamından farklı olarak tasavvufta nasıl tanımlanır?

Devran kavramı tasavvufta üç katmanda işleyen derin bir anlam örgüsüne sahiptir. Birinci katman, vücudî devrandır ki bu, mutlak varlığın esmâî tecellîlerle aşağıya doğru tenezzül edip (kavs-i nüzûl) sonra mârifet-i Hak ile yukarıya doğru urûc etmesini (kavs-i urûc) ifade eder. Bu, aynı zamanda devr-i a'lâ ve devr-i edna olarak da bilinir; vücud bir noktadan çıkar, kâinat çevresinde dolaşır ve nihayet Hakk'a döner, kâinat bu dönüşün halkasıdır.

İkinci katman, sülûkî devrandır ve sâlikin nefs-i emmâreden başlayıp nefs-i sâfiyeye kadar olan yedi nefs mertebesindeki kişisel dönüşünü kapsar. Bu, sâlikin kendi iç dünyasında yaşadığı bir devran-ı sülûktur ve İdrîsiyye Fassı'nın "tathîr → mevt-i irâdî → ruhâniyet" silsilesinde tecrübe edilir.

Üçüncü katman ise zikrî devrandır; tarikatlarda halka olup dönerek yapılan zikirdir. Bu zikir, özellikle Halvetî-Uşşâkî geleneğinde uygulanan toplu bir zikir formudur². Bu zikrin bâtınî anlamı şudur: dönen sâlik, kendisini kâinatın merkezine koymaktan vazgeçer; dönüş hareketi "lâ ilâhe illâllâh" kelimesinin somut bir tezâhürü olur. Sâlik, "lâ" ile dış âlemden geçer, "illâllâh" ile merkeze, yani Hakk'a yönelir. Bu devran âyinleri, dervişlerin kıyam hâlinde adım atarak çemberi döndürmeleriyle icra edilir ve Mevlevîlik de kendi özgün usullerini oluşturmuştur³.