En'âm Sûresi'nin tasavvufî okumasında esas alınan Fass hangisidir?

En'âm Sûresi'nin tasavvufî okumasında, özellikle "Kulillâhi sümme zerhüm" ifadesi, sâlike tevhidin özünü ve fenâfillah makamının sırrını idrak etme yolunu gösterir². Bu ifade, "Allah de, gerisini bırak" anlamıyla, sâlikin tüm varlığını Hakk'a teslim etmesini ve O'ndan gayrı her şeyi terk etmesini öğütler. Bu teslimiyet ve terk ediş hali, İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem adlı eserindeki Ya'kûbî Fassı'nda açıklanan "emr-i irâdî" ve "emr-i teklifî" kavramlarıyla derinlemesine ilişkilidir¹.

"Emr-i irâdî", kulun değişmez ezelî özünün (ayn-ı sâbite) Hak'tan talep ettiği şeydir; bu talep ya hidâyet ya da dalâlet şeklinde tezahür eder. Bu, Allah'ın iradesine bağlı olan ve öncesiz bir talebi ifade eden ilahî bir emirdir¹. "Emr-i teklifî" ise şeriat hükümlerini kapsar ve peygamberler vasıtasıyla tebliğ edilen doğru yolu gösteren ilahî buyruklardır¹.

En'âm Sûresi'nin 149. ayetinde geçen "Allah için tam ve kesin delil sabittir" ifadesi, ruhların bu suret âleminde cismaniyet talep ettikleri vakit, her birinin ezeldeki taleplerinin türü ve mahiyetinin sabitliğini vurgular. Bu durum, "emr-i irâdî"nin bir yansıması olarak, her ruhun kendi ezelî istidadına göre bir yöneliş içinde olduğunu gösterir. Bu bağlamda, "Kulillâhi sümme zerhüm" emri, sâlikin kendi ayn-ı sâbitesinin taleplerini aşarak, mutlak tevhidin ve fenâfillah makamının idrakine ulaşmasını hedefler. Bu tasavvufî okuma, Necdet Ardıç ve Şerif Kır gibi müelliflerin eserlerinde de işlenen irfan geleneğinin önemli bir parçasıdır³.