Gaflet kavramı, lugat anlamından farklı olarak tasavvufta nasıl tanımlanır?

Gaflet, tasavvufta manevi uyanıklık yokluğu ve Hakk'tan habersizlik hali olarak tanımlanır³. Bu kavram, Mü'minûn Sûresi'nde geçen "Bel kulûbuhum fî gamratin" (Hayır, onların kalpleri bundan derin bir gaflet içindedir) ayetiyle de açıklanır. Burada geçen "gamre" kelimesi, müfessirler tarafından "gaflet, cehâlet, dalgınlık ve körlük" olarak yorumlanmıştır. Arapça "ğ-m-r" kökünden türeyen bu kelimenin lugat anlamı "suya tamamen batmak, boğulmak"tır. Bâtınî ifadesiyle bu, kişinin hayâl, vehîm ve nefsâniyet ile bulanıklaşmış gaflet suyuna batarak ilâhî hakîkatlerden gaflette kalması, vahdet okyanusunu göremeyip kesret seli içinde boğulmasıdır¹.

Tasavvufta gaflet dört kademede tezahür eder:

1. Halk gafleti: Avamın Hak'tan, ahiretten ve hesaptan habersizce sadece dünya işlerine dalmasıdır. Bu durum, Mü'minûn Sûresi 115. ayetindeki "sizi boşuna mı yarattığımızı sandınız?" sorusuyla muhatap olanların halidir.
2. Havas gafleti: Sâlikin sülûkundaki dalgın anlarıdır; namazda kalbinin başka yerde olması, zikirde dilinin işlerken kalbinin uyuklaması, ibadetlerin alışkanlığa dönüşmesi gibi hallerdir. Bu, sülûkun en yaygın hastalığı olan kalp gafletidir.
3. Havass-ı havass gafleti: Sâlikin makamlardan birinde fazla kalıp bir sonraki makama geçmemesi halidir. Bu, "mertebede gaflet" olarak adlandırılır; sâlik tövbe makamında bekleyip sabır makamına geçmekte gafil kalabilir.
4. Ehass-ı havass gafleti: Sâlikin ulvî makamda Hak'tan başkasını fark etmesi, bir an için "ben görüyorum" diye düşünmesi bile bu kademede gaflet sayılır.

Zikir, unutulanı hatırlamak olarak tanımlanır ve kulun aslını unuttuğunu, zikrin onu aslına döndürdüğünü ifade eder⁴. Bu bağlamda, zikirde zikir, şükürde zikir ve gaflet halinde zikirden de bahsedilir⁵.