Hamd kavramının zuhûr ettiği mahaller nelerdir?

Hamd, tasavvufta kulluğun en kemâl ifadesi olan medih ve teşekkürdür. Bu kavramın zuhûr ettiği mahaller, Hakk'ın bir isim, sıfat veya eserle belirdiği yerlerdir. Hamd'ın en temel zuhûr mahalli, Hakikat-i Muhammediyye'dir. Cenâb-ı Hakk'ın "ben sevdim" (ve ahbibtü) buyurmasıyla zâtına ait olan sevgi (hubb) ve övgü (hamd) talebi, Hakikat-i Muhammediyye'ye aktarılmıştır. Bu sebeple Hz. Muhammed (s.a.v.), hem habiblik hem de Hakk'ı hamdeden olma mertebelerini kendinde birleştirmiştir¹·²·³.

Bu zuhûr, Makam-ı Mahmud olarak da ifade edilir. Makam-ı Mahmud, hamd edilen, yani hamd olunan bir makamdır; hamdedici değil, kendisine yönelinen bir makamdır. Bütün âlemlerin hakikati, varlıkların zuhuru ve tecellisi Makam-ı Mahmud'dan, yani Hakikat-i Muhammediyye'den meydana gelir. İnsan-ı Kâmil'in bir diğer ismi de Hakikat-i Muhammediyye'dir ve tüm âlemler bu "Hamd" hakikatinden oluşmuştur⁴·⁵.

Ayrıca, "Ahmed" isminin başındaki "elif" harfi kaldırıldığında "Hamd" kelimesinin ortaya çıkması, Ahmed'in "Hamd"ın taşıyıcısı olduğunu gösterir. Ümmet-i Muhammed'in bütün duaları, "Liva-ül Hamd" sancağının altında toplanmak içindir⁶·⁷·⁸. Bu durum, hamd kavramının Hz. Muhammed (s.a.v.)'in şahsında ve onun temsil ettiği hakikatte nasıl zuhûr ettiğini açıkça ortaya koyar. İrfan ehli kâmiller, Hakk'ın zâtının mahallerde zuhur etmesini ve bu zuhur hallerini idrak edebilirler⁹. Hamd, kulun lisânî, kalbî, hâlî ve mârifet mertebelerinde zuhûr etse de, asıl menşei ve kemâl zuhûr mahalli Hakikat-i Muhammediyye'dir.