Haşr 22-24 ayetini Hûdiyye Fassı bağlamında nasıl anlamalıyız?

Haşr Sûresi'nin 22-24. ayetleri, tasavvufî anlayışta Hakk'ın zâtının ve esmâsının idrâkine yönelik bir anahtar niteliğindedir. Bu ayetlerde geçen "Hüvallâhüllezî lâ ilâhe illâ Hû" ifadesi, Hakk'ın ahadiyyet mertebesine, yani hiçbir nispet kabul etmeyen sırf teklik makamına işaret eder. Bu mertebe, lâ-taayyün'den sonraki ilk taayyün olup, sıfat ve esmâdan henüz tafsîl edilmemiş, sadece 'tek' olma kademesidir. Ayetlerde devam eden "âlimü'l-ğaybi ve'ş-şehâdeti hüve'r-rahmânü'r-rahîm" (Haşr 59/22) ve "el-melikü'l-kuddûsü's-selâmü..." (Haşr 59/23) gibi esmâlar ise Hakk'ın vâhidiyyet mertebesindeki tafsîlini, yani esmânın açığa çıkışını gösterir.

Tasavvufta haşr, sadece kıyâmet günü insanların mahşerde toplanması (zâhirî haşr) değil, aynı zamanda Hakk'ın bütün esmâ ve sıfatlarının bir mahalde toplanması (vücudî haşr) anlamına gelir. Bu vücudî haşrın somut tezâhürü ise insân-ı kâmildir; zira bütün esmâ onda câmî olur. Haşr Sûresi'nin sonundaki bu ayetler, tasavvufun zikir formülasyonunu oluşturur ve Hakk'ın esmâsının insân-ı kâmildeki câmîliğini vurgular.

İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem'indeki Hârûniyye Fassı, esmâ tafsîlinin haşrın yerini oluşturduğunu belirtir. Bu, Hakk'ın esmâsının farklı veçhelerinin bir araya gelerek bir bütünlük oluşturması ve bu bütünlüğün insân-ı kâmilde tecellî etmesi demektir. Dolayısıyla, Haşr 22-24. ayetleri, Hakk'ın zâtının ve esmâsının birliğini, bu birliğin farklı tecellîlerini ve bu tecellîlerin insân-ı kâmildeki yansımasını ifade eden derin bir tasavvufî anlam taşır. Bu ayetler, sâlikin kendi nefsinde bu esmâî câmîliği idrâk etmesi ve Hakk'ın vekîli olma vasfını taşıması için bir yol göstericidir.