Hûd 87 ayetindeki Kalp Gözü kavramı tasavvufta neye işaret eder?

Kalp gözü, tasavvufta basîretin mahalli olarak kabul edilir ve hakiki bilgiyi gören iç idrâk olarak tanımlanır². Bu kavram, Kur'an-ı Kerim'deki "gözler değil, sînelerdeki kalpler kör olur" (Hac 46) ayetiyle temellendirilir (Kalp Gözü, K1-46). Kalp gözünün açılması, sâlikin mânevî yolculuğunda dört kademede gerçekleşir. İlk kademe, sâlikin nefsinin perdelerinin incelmesiyle başlayan bir uyanış ve sezgi hâlidir. İkinci kademe, kalbin Hakk'a teveccühüyle bazı hakîkatlerin doğrudan idrâk edildiği keşf kademesidir. Üçüncü kademe, sâlikin Hakk'ı isim ve sıfatlarıyla kalbinde gözlemlediği müşâhede kademesidir ki buna 'rü'yet-i kalbiyye' denir. Dördüncü ve son kademe ise fenâ kademesidir; bu mertebede artık gören sâlik değil, Hakk'tır ve 'göz' kavramının kendisi aşılmıştır (Kalp Gözü, K1-46). Basîret de benzer şekilde dört kademede yaşanır: ferâset, keşfî basîret (ilm-i ledünnî ile bağlantılı), rü'yet-i kalbiyye ve rü'yet-i ayniyye (Basîret, K1-231). Özellikle "fenâ-fi'ş-şeyh" mertebesinde, mürşidin muhabbetinde gark olmak ve iradeyi mürşidin iradesine tabi kılmak suretiyle sâlikin kalbinin basiret ve yakin gözü açılır; böylece mülk ve melekût âlemini müşâhede eder hale gelir¹. Bu durum, sâlikin kendi hakikatinin ilâhî ilimde sabit olmuş bir ismin nakşı olduğunu anlamasına ve Hakk'a giden yolu açıkça bulmasına vesile olur³. Kalp gözünün kapalı olması ise dünyada müminlerin hakikatini kavrayamama, ahirette ise Allah dostlarını cennette görememe hâliyle ilişkilendirilir⁴.