İsrâ 1 ayetini Muhammediyye Fassı bağlamında nasıl anlamalıyız?

İsrâ Sûresi'nin ilk ayeti, tasavvufî anlayışta, Hz. Muhammed'in (s.a.v.) Hakîkat-i Muhammediyye mertebesindeki seyrini ve bu seyrin küllî hakikatlerle olan bağlantısını derinlemesine açıklar. Bu ayet, Hakîkat-i Muhammediyye'nin, Allah'ın sıfat mertebesinden zât mertebesine doğru işleyen fiillerin gözler önüne serildiği bir alan olduğunu vurgular¹. Bu bağlamda, Hz. Muhammed'in (s.a.v.) Mirac hadisesi, sadece fiziksel bir yolculuk olarak değil, aynı zamanda tevhidin en yüksek zuhuru olan Mertebe-i Muhammediyye'ye ulaşma ve bu mertebede fena bulma hali olarak yorumlanır².

Muhammediyye Fassı, Hakîkat-i Muhammediyye'yi tasavvuf mâverâsının en yüksek kavramı ve İslam kâinat düzeninin merkez taşı olarak konumlandırır (Hakîkat-i Muhammediyye). Bu hakikat, lâ-taayyün mertebesinden sonraki ilk taayyün olan ahadiyyet ile ilişkilendirilebilir; zira ahadiyyet, sıfat ve esmâdan henüz tafsîl edilmemiş, sırf 'tek' olma kademesidir ve vâhidiyyetin menşeidir (Ahadiyyet). Hakîkat-i Muhammediyye, bu tekliğin ve birliğin tüm âlemlere yansıyan tezahürüdür.

Ayette geçen "gece yürüyüşü" (İsrâ), sâlikin kendi kalbini Hak'ın gözetimi altında tuttuğu, her anını Hak'la ilişkilendirme idrâki olan murâkabe ile de ilişkilendirilebilir (Murâkabe). Bu, sâlikin Hak'a doğru yaptığı mânevî bir yolculuktur. Hz. Muhammed'in (s.a.v.) bu yolculuğu, Makam-ı Muhammediyye'nin "Kelime-i Tevhid"in tamamını lafzen ve şuhuden okuyarak faaliyete geçmesiyle asaletini kazanması ve diğer peygamberlerin vekillerine yer bırakmaması anlamına gelir⁴. Bu durum, Samediyyet kavramıyla da örtüşür; zira Samediyyet, Hak'ın kimseye muhtaç olmaması, ancak her şeyin O'na muhtaç olması vechesidir (Samediyyet). Hakîkat-i Muhammediyye, tüm varlıkların kendisine yöneldiği, ihtiyaçların tek mercii olan Samed isminin bir tecellisidir.

Sonuç olarak, İsrâ Sûresi'nin ilk ayeti, Muhammediyye Fassı bağlamında, Hakîkat-i Muhammediyye'nin küllî ve kapsayıcı niteliğini, tevhidin zirvesini ve tüm varoluşun kendisine bağlı olduğu Nûr-u Muhammediyye'nin bir ifadesi olarak anlaşılmalıdır³.