Kamer Sûresi Bu kitaptan sâlik için günlük hayatındaki İrfani dersler nelerdir?

Sâlikin günlük hayatındaki irfânî dersler, öncelikle kendini bilme makâmıyla başlar. Kaynak metinde belirtildiği üzere, "kişinin evvelâ kendini bilmesi (م ن ) (Men-Kim) liğini tesbit etmesine bağlıdır." Bu, İsra Sûresi 14. âyetteki "İkra’ kitabek" emri doğrultusunda, kişinin kendi varlık kitabının, yani nefsinin ve ruhunun derinliklerindeki "yesturun-satırlarını" okuması demektir. Bu okuma, kişinin kendi hakikatini idrâk etmesi ve nefsi emmârenin hükmünden kurtulması için bir başlangıç noktasıdır.

Bu ilk adımın ardından sâlik, âlem kitabının sayfalarındaki "yesturun-satırlarını" gönülden tenzih, teşbih ve tevhid hakikatleri yönleriyle, her mertebeden okumaya yönelir. Bu, eşyayı Hakk'ın bir kitabı olarak görme ve her şeyde İlâhî isimlerin tecellîlerini müşahede etme hâlidir. "Hep kitabı Hakk’tır eşya sandığın, Ol okur kim seyru evtan eylemiş" sözüyle ifade edildiği gibi, irfan ehli olanlar, İlâhî mertebeleri seyru sülûk ederek bu kitabı okuyabilirler.

Sülûkun ilerleyen aşamalarında sâlik, Hadi ve Mudil isimlerinin tecellîlerini idrâk eder. Yeryüzünde zaman zaman Mudil isminin, zaman zaman da Hadi isminin ağırlığını gösterdiğini fark eder. Cihan savaşları gibi kargaşalar Mudil ve Cabbar isimlerinin tecellîsi iken, insanların imanla yaşadığı dönemler Hadi isminin tecellîsidir. Sâlik, bu tecellîler karşısında nefsaniyete kapılmamaya ve Hakîkat-i Muhammediyye deryasına ulaşmaya gayret eder. Kaynak metinde geçen "vücut gemimiz" ve "Muhammedi teknesi" metaforu, sâlikin kendi bedenini bir vasıta olarak kullanarak mana âleminde seyir etmesini ve nefis deryasından kurtulmasını vurgular.

İrfânî derslerin bir diğer önemli boyutu ise ittika yani sakınmadır. Bu, şeriat, tarikat, hakikat ve marifet mertebelerinde farklı şekillerde tezahür eder. Şeriat mertebesinde günahlardan sakınma, tarikat mertebesinde İlâhî muhabbetten geri kalmaktan sakınma, hakikat mertebesinde Hakk'tan gafil olmaktan sakınma ve marifet mertebesinde ise bir an olsun Hakk'tan ayrı olmaktan sakınmadır. Bu sakınma hâli, sâlikin cennetlere ve ırmak kenarlarına ulaşmasını sağlayan bir makâmdır.

Son olarak, sâlikin irfânî yolculuğunda muhlas olma mertebesi hedeflenir. Muhlas, kendi vücûd-ı mevhûmu kalkmış, nefsânî sıfatlarından kurtulmuş ve bu sıfatların yerine Hakk'ın sıfatları kaim olmuş zevâttır. Bu mertebeye ulaşan kimse, şeytanın ve nefsin av mahalli olmaktan kurtulur ve "Melîk-i muktedir olan Hak indinde mak’ad-ı sıdk"ta oturur. Bu, "bakâ-billâh" mertebesi olup, irşâd-ı ibâdullâh için bir geri dönüşü ifade eder. Bu süreçte sâlik, bir İnsan-ı Kâmil'in rehberliğine ihtiyaç duyar; zira "İlâh-i hayat ve ilim suyuna abone olamazsa oradan kullanmaya kalktığı suyu kesilir, ancak o suyun zahirde olan tortusunu kullanabilir." Bu da mürşidin ilminde fani olarak, onun hayatıyla dirilmek ve zannî bilgileri terk etmekle mümkündür.